wat-sala 1

wat-sala 1 More »

wat-sala 2

wat-sala 2 More »

wat-sala 3

wat-sala 3 More »

wat-sala 4

wat-sala 4 More »

wat-sala 5

wat-sala 5 More »

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 101

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 101

เทศนาได้แก่การแสดงซึ่งบาลีนั้น     อันกำหนดไว้อย่างดีด้วยใจ     ปฏิเวธ

ได้แก่ความหยั่งรู้บาลี   และเนื้อความของบาลีตามความเป็นจริง    ก็เพราะ

ธรรม  อรรถ  เทศนา  และปฏิเวธเหล่านี้    ในปิฎกทั้ง  ๓  นี้  ผู้มีปัญญา

น้อยทั้งหลาย  หยั่งรู้ได้ยาก  และเป็นที่พึ่งไม่ได้  เหมือนมหาสมุทร  สัตว์

เล็กทั้งหลาย    มีกระต่ายเป็นต้น    พึ่งไม่ได้ฉะนั้น     จึงเป็นของลึกซึ้ง.

ในปิฎก ๓ นี้  พึงทราบคัมภีรภาวะทั้ง  ๔  อย่าง  ในแต่ล่ะปิฎกด้วยประการ

ฉะนี้.

อีกนัยหนึ่ง   ธรรมได้แก่เหตุ  ข้อนี้สมด้วยพระพุทธพจน์ที่ตรัสไว้ว่า

ญาณในเหตุ  ชื่อธรรมปฏิสัมภิทา.   อรรถได้แก่ผลแห่งเหตุ   ข้อนี้สมด้วย

พระพุทธพจน์ที่ตรัสไว้ว่า    ญาณในผลแห่งเหตุ    ชื่ออรรถปฏิสัมภิทา

เทศนาได้แก่บัญญัติ  อธิบายว่า   การแสดงธรรมตามสภาวธรรม    อีกอย่าง

หนึ่ง   การแสดงด้วยอำนาจอนุโลมและปฏิโลม   สังเขปและพิสดารเป็นต้น

เรียกว่า    เทศนา.    ปฏิเวธได้แก่การตรัสรู้    และปฏิเวธนั้น   เป็นได้ทั้ง

โลกิยะ   ทั้งโลกุตตระ   ได้แก่ความรู้จริงไม่เปลี่ยนแปลง    ในเหตุทั้งหลาย

สมควรแก่ผล   ในผลทั้งหลายสมควรแก่เหตุ    ในบัญญัติทั้งหลายสมควร

แก่ทางแห่งบัญญัติ   โดยอารมณ์   และโดยความไม่หลง   สภาวะแห่งธรรม

ทั้งหลายนั้น ๆ ที่กล่าวแล้วในปิฎกนั้น  ๆ ไม่วิปริต กล่าวคือบัณฑิตกำหนด

เป็นมาตรฐาน  ควรแทงตลอด.

สภาวธรรมที่มีเหตุใด  ๆ ก็ดี  สภาวธรรมที่มีผลใด ๆ ก็ดี เนื้อความ

ที่ควรให้รู้ด้วยประการใด  ๆ  ย่อมเป็นเป้าหมายสำคัญแห่งญาณของผู้ฟัง

ทั้งหลาย  เทศนานี้ใด  ที่ส่องเนื้อความนั้นให้กระจ่างด้วยประการนั้น  ๆ

ก็ดี  ปฏิเวธใดกล่าวคือความรู้จริงไม่วิปริตในปิฎก ๓ นี้   อย่างหนึ่ง  สภาวะ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 102

แห่งธรรมทั้งหลายนั้น ๆ ที่ไม่วิปริต    กล่าวคือ    ที่บัณฑิตกำหนดเป็น

มาตรฐาน     ควรแทงตลอด     คุณชาตนี้ทั้งหมด      ผู้มีปัญญาทรามทั้ง

หลาย   ซึ่งมิได้สั่งสมกุศลสมภารไว้   หยั่งรู้ได้ยาก   และพึ่งไม่ได้   เหมือน

มหาสมุทร  สัตว์เล็กทั้งหลาย  มีกระต่ายเป็นต้น  พึ่งไม่ได้  เพราะเหตุนั้น

สภาวธรรมที่มีเหตุหรือสภาวธรรมที่มีผลนั้น ๆ จึงลึกซึ้ง คัมภีรภาวะทั้ง ๔

อย่าง  ในปิฎก ๓ นี้  แต่ละปิฎก  ผู้ศึกษาพึงทราบในบัดนี้   แม้ด้วยประการ

ฉะนี้.   ก็คาถานี้ว่า

พึงแสดงประเภทของเทศนา     ประเภทของศาสนา

ประเภทของกถา  และสิกขา   ปหานะ   คัมภีรภาพ

ตามสมควรในปิฎกเหล่านั้น  ดังนี้

เป็นคาถามีเนื้อความอันข้าพเจ้ากล่าวแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้.

ส่วนประเภทแห่งการเล่าเรียน  ๓   อย่าง  ในปิฎก  ๓  ในคาถานี้ว่า

ภิกษุย่อมถึงซึ่งประเภทแห่งปริยัติใด    ซึ่งสมบัติใด

แม้ซึ่งวิบัติใด   ในปิฎกใด  ด้วยอาการใด  พึงแสดง

ซึ่งประเภทแห่งปริยัติทั้งหมดแม้นั้น      ด้วยอาการ

นั้น  ดังนี้   พึงทราบต่อไป.

จริงอยู่  การเล่าเรียนมี ๓ อย่าง  คือ อลคัททูปมาปริยัติ  การเล่าเรียน

เหมือนจับงูข้างหาง     นิสสรณัตถปริยัติ     การเล่าเรียนมีวัตถุประสงค์เพื่อ

ออกไป ภัณฑาคาริกปริยัติ  การเล่าเรียนของพระอรหันต์เปรียบด้วยขุนคลัง.

ในปริยัติ  ๓  ประเภทนั้น  ปริยัติใด  ที่บุคคลเรียนผิดทาง  คือเรียน

เพราะเหตุมีติเตียนผู้อื่นเป็นต้น   ปริยัตินี้   ชื่อ  อลคัททูปมา   ซึ่งพระผู้มี

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 103

พระภาคเจ้าทรงมุ่งหมายตรัสไว้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  บุรุษผู้ต้องการงู

แสวงหางู  เที่ยวค้นหางู  เขาพึงพบงูใหญ่  พึงจับขนด  หรือจับทางงูนั่นนั้น

งูนั้นพึงเลี้ยวกลับมากัดมือหรือแขน    หรืออวัยวะน้อยใหญ่ที่ใดที่หนึ่งของ

บุรุษนั้น บุรุษนั้นพึงถึงตายหรือทุกข์ปางตาย เพราะการถูกงูกัดนั้นเป็นเหตุ

ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ?  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ข้อนั้นเป็นเพราะเขาจับงู

ผิดวิธี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  โมฆบุรุษบางพวกในศาสนานี้  ก็ฉันนั้น

เหมือนกัน ย่อมเล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ ฯ ล ฯ เวทัลละ โมฆบุรุษ

เหล่านั้นครั้นเล่าเรียนธรรมนั้นแล้ว    ไม่พิจารณาเนื้อความของธรรมเหล่า

นั้นด้วยปัญญา  เมื่อโมฆบุรุษเหล่านั้นไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรม

เหล่านั้นย่อมไม่ทนต่อการเพ่งพินิจ  โมฆบุรุษเหล่านั้น มีวัตถุประสงค์เพื่อ

ติเตียนผู้อื่น    และมีวัตถุประสงค์เพื่อเปลื้องตนจากการกล่าวร้ายนั้น  ๆ จึง

เล่าเรียนธรรม     โมฆบุรุษเหล่านั้น     เล่าเรียนธรรมเพื่อประโยชน์แห่ง

ธรรมใด  ย่อมไม่ได้ประโยชน์แห่งธรรมนั้น  ธรรมเหล่านั้น   ที่โมฆบุรุษ

เหล่านั้นเรียนผิดทาง    ย่อมเป็นไปเพื่ออันตรายอันไม่เกื้อกูล    เพื่อความ

ทุกข์ตลอดกาลนาน      ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ?   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ข้อนั้นเป็นเพราะธรรมทั้งหลายอันโมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนผิดทาง ดังนี้.

ส่วนปริยัติใด  ที่บุคคลเรียนถูกทาง   คือหวังความบริบูรณ์แห่งคุณ

มีสีลขันธ์เป็นต้นเท่านั้น   เรียนแล้ว  มิได้เรียนเพราะเหตุมีการติเตียนผู้อื่น

เป็นต้น   นี้ชื่อ  นิสสรณัตถปริยัติ      ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมุ่งหมาย

ตรัสไว้ว่า    ธรรมเหล่านั้นที่บุคคลเหล่านั้นเรียนถูกทาง    ย่อมเป็นไปเพื่อ

ประโยชน์เกื้อกูล   เพื่อความสุขตลอดกาลนาน   ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ?

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เพราะธรรมทั้งหลายบุคคลเหล่านั้นเรียนถูกทาง.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 104

ส่วนพระอรหันต์ผู้มีขันธ์อันกำหนดรู้แล้ว      มีกิเลสอันละได้แล้ว

มีมรรคอันอบรมแล้ว มีพระอรหัตตผลอันแทงตลอดแล้ว มีนิโรธอันทำให้

แจ้งแล้ว   ย่อมเรียนซึ่งปริยัติใด   เพื่อต้องการรักษาประเพณี  เพื่อต้องการ

อนุรักษ์พุทธวงศ์โดยเฉพาะ นี้ชื่อ ภัณฑาคาริกปริยัติ.

อนึ่ง  ภิกษุปฏิบัติดีในพระวินัย อาศัยสีลสัมปทา ย่อมบรรลุวิชชา ๓

เพราะท่านกล่าวประเภทแห่งวิชชา  ๓  เหล่านั้น ไว้ในพระวินัยนั้น.  ภิกษุ

ปฏิบัติดีในพระสูตร    อาศัยสมาธิสัมปทา    ย่อมบรรลุอภิญญา  ๖ เพราะ

ท่านกล่าวประเภทแห่งอภิญญา  ๖  เหล่านั้นไว้ในพระสูตรนั้น         ภิกษุ

ปฏิบัติดีในพระอภิธรรม    อาศัยปัญญาสัมปทา    ย่อมบรรลุปฏิสัมภิทา ๔

เพราะท่านกล่าวประเภทแห่งปฏิสัมภิทา  ๔  ไว้ในพระอภิธรรมนั้นเหมือน

กัน.  ภิกษุปฏิบัติดีในปิฎก ๓ เหล่านั้น ย่อมบรรลุสมบัติต่างด้วยวิชชา ๓

อภิญญา  ๖  และปฏิสัมภิทา  ๔  เป็นต้นนี้ตามลำดับ  ด้วยประการฉะนี้.

ส่วนภิกษุปฏิบัติชั่วในพระวินัย   ย่อมมีความสำคัญว่า  ไม่มีโทษใน

ผัสสะทั้งหลาย  มีการถูกต้องสิ่งที่มีวิญญาณครองเป็นต้น  ที่ต้องห้าม  โดย

มีลักษณะคล้ายคลึงกับการถูกต้องวัตถุมีเครื่องปูลาดและผ้าห่ม       อันมี

สัมผัสสบายที่ทรงอนุญาตไว้เป็นต้น.     สมด้วยคำที่พระอริฏฐะกล่าวไว้ว่า

เรารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วว่าเป็นธรรมทำ

อันตราย       แก่ธรรมเหล่านั้นไม่อาจเพื่อเป็นอันตรายแก่ผู้ส้องเสพได้เลย

ดังนี้.  แต่นั้นภิกษุนั้นย่อมถึงความเป็นผู้ทุศีล.

ภิกษุปฏิบัติชั่วในพระสูตร    ไม่รู้ความมุ่งหมายในพระบาลีมีอาทิว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  บุคคล  ๔  พวกเหล่านี้   มีอยู่  ปรากฏอยู่  ดังนี้  ย่อม

ถือเอาผิด ๆ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมุ่งหมายตรัสไว้ว่า      บุคคลย่อม

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 105

กล่าวตู่เราทั้งหลายด้วย  ย่อมขุดซึ่งตนด้วย  ย่อมประสบสิ่งที่มิใช่บุญเป็นอัน

มากด้วย  ด้วยการที่คนถือผิด  ดังนี้.   แต่นั้น    ภิกษุนั้นย่อมถึงความเป็น

มิจฉาทิฏฐิ.

ภิกษุปฏิบัติชั่วในพระอภิธรรม    เมื่อคิดธรรมฟุ้งเกินไป    ย่อมคิด

แม้เรื่องที่ไม่ควรคิด    แต่นั้นย่อมถึงจิตวิปลาส    สมด้วยพุทธภาษิตที่ตรัส

ไว้ว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   บุคคลคิดอยู่ซึ่งเรื่องไม่ควรคิดทั้งหลายเหล่าใด

พึงเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นบ้า   เสียจริต   เรื่องไม่ควรคิดทั้งหลายเหล่านี้

๔  ประการ   บุคคลไม่ควรคิดเลย  ดังนี้.

ภิกษุปฏิบัติชั่วในปิฎก  ๓ เหล่านี้     ย่อมถึงความวิบัติต่างด้วยความ

เป็นผู้ทุศีล   ความเป็นมิจฉาทิฏฐิ  และจิตวิปลาสนี้ตามลำดับ  ด้วยประการ

ฉะนี้.   คาถาแม้นี้ว่า

ภิกษุย่อมถึงซึ่งประเภทแห่งปริยัติใด     ซึ่งสมบัติใด

แม้ซึ่งวิบัติใด   ในปิฎกใด   ด้วยอาการใด  พึงแสดง

ซึ่งประเภทแห่งปริยัติทั้งหมดแม้นั้น  ด้วยอาการนั้น

ดังนี้

เป็นคาถามีเนื้อความอัน ข้าพเจ้ากล่าวแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้.

ครั้นทราบปิฎกทั้งหลายโดยประการต่าง ๆ แล้ว  ผู้ศึกษาพึงทราบ

พระพุทธพจน์นี้ว่า  มี ๓ อย่าง  ด้วยอำนาจแห่งปิฎกเหล่านั้น  ด้วยประการ

ฉะนี้.

พระพุทธพจน์มี ๕  ประเภท   ด้วยอำนาจแห่งนิกาย  นับอย่างไร ?

ความจริง  พระพุทธพจน์ทั้งหมดเลยนั้น  มี  ๕  ประเภท  คือ  ทีฆนิกาย

มัชฌิมนิกาย  สังยุตตนิกาย  อังคุตตรนิกาย  ขุททกนิกาย.  บรรดานิกาย  ๕

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 106

นั้น ทีฆนิกาย คืออะไร ?  คือ  นิกายที่มีสูตร  ๓๔  สูตร  มีพรหมชาลสูตร

เป็นต้น  จัดเป็น  ๓  วรรค.

นิกายใด   มีสูตร  ๓๔  สูตร  จัดเป็น  ๓  วรรค

นิกายที่  ๑  นี้   ชื่อทีฆนิกาย   มีชื่อว่าอนุโลม

ก็เพราะเหตุไร   นิกายที่  ๑  นี้    จึงเรียกว่า   ทีฆนิกาย ?  เพราะเป็น

ที่ประชุมและเป็นที่อยู่ของสูตรทั้งหลายที่มีขนาดยาว.   จริงอยู่  หมู่และที่อยู่

ท่านเรียกว่า    นิกาย.     ก็ในข้อที่นิกายศัพท์หมายถึงหมู่   และที่อยู่นี้

มีอุทาหรณ์เป็นเครื่องสาธกทั้งทางศาสนาและทางโลก      มีอาทิอย่างนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เราไม่พิจารณาเห็นหมู่อื่นแม้หมู่หนึ่ง       ซึ่งผิดแผก

แตกต่างกันเหมือนหมู่สัตว์เดียรฉาน     และเหมือนที่อยู่ของกษัตริย์โปณิกะ

ที่อยู่ของกษัตริย์จิกขัลลิกะเลย   ดังนี้.       เนื้อความของคำในความที่นิกาย

ทั้ง ๔ ที่เหลือเรียกว่านิกาย   บัณฑิตพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้.

มัชฌิมนิกาย คืออะไร  ?  คือ นิกายที่มีสูตร  ๑๕๒  สูตร มีมูลปริยาย-

สูตรเป็นต้น  มีขนาดปานกลาง   จัดเป็น  ๑๕  วรรค

ในนิกายใด  มีสูตร  ๑๕๒ สูตร  จัดเป็น ๑๕ วรรค

นิกายนั้น  ชื่อมัชฌิมนิกาย.

สังยุตตนิกาย   คืออะไร ?   คือ  นิกายที่มีสูตร   ๗,๗๖๒  สูตร  มี

โอฆตรณสูตรเป็นต้น  ที่ตรัสไว้ด้วยสามารถแห่งเทวดาสังยุต  เป็นต้น

นิกายที่มีสูตร ๗,๗๖๒  สูตรนี้   จัดเป็นสังยุตตนิกาย

อังคุตตรนิกาย  คืออะไร ?  คือนิกายที่มีสูตร  ๙,๕๕๗  สูตร มีจิตต-

ปริยาทานสูตร เป็นต้น  ที่ตรัสไว้ด้วยสามารถแห่งการเพิ่มขึ้นส่วนละหนึ่ง ๆ

จำนวนสูตรในอังคุตตรนิกายมีดังนี้คือ  ๙,๕๕๗  สูตร

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 107

ขุททกนิกาย  คืออะไร ?   คือวินัยปิฎกทั้งสิ้น    อภิธรรมปิฎกทั้งสิ้น

คัมภีร์  ๑๕ ประเภทมีขุททกปาฐะเป็นต้น  และพระพุทธพจน์ที่เหลือ   เว้น

นิกาย ๔.

ยกเว้นนี้กายทั้ง   ๔  มีทีฆนิกายเป็นต้นเหล่านี้เสีย

พระพุทธพจน์อื่นจากนั้น  ท่านเรียกว่า ขุททกนิกาย

แล.    พระพุทธพจน์มี   ๕  อย่าง    ด้วยอำนาจแห่ง

นิกาย    นับอย่างนี้แล.   พระพุทธพจน์มี  ๙ อย่าง

ด้วยอำนาจแห่งองค์  นับอย่างไร  ?  จริงอยู่  พระพุทธ-

พจน์ทั้งหมดนี้    มี  ๙  ประเภท  คือ  สุตตะ   เคยยะ

เวยยากรณะ คาถา อุทาน  อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูต-

ธรรม   เวทัลละ.

ในพระพุทธพจน์มีองค์  ๙ นั้น  อุภโตวิภังค์ นิทเทส  ขันธกะ  และ

บริวาร  มงคลสูตร   รตนสูตร   นาลกสูตร     ตุวัฏฏกสูตร   ในสุตตนิบาต

และคำสอนของพระตถาคตที่มีชื่อว่าสูตรแม้อื่น   พึงทราบว่าสุตตะ.   สูตร

ที่มีคาถาทั้งหมด  พึงทราบว่า  เคยยะ   โดยเฉพาะอย่างยิ่ง   สคาถวรรค  แม้

ทั้งสิ้นในสังยุตตนิกาย  พึงทราบว่า เคยยะ. อภิธรรมปิฎกทั้งหมด พระสูตร

ที่ไม่มีคาถา  และพระพุทธพจน์  แม้อื่นใด  ที่ไม่ได้รวบรวมไว้ด้วยองค์ ๘

พระพุทธพจน์นั้น พึงทราบว่า  เวยยากรณะ. ธรรมบท  เถรคาถา  เถรีคาถา

และคาถาล้วนที่ไม่มีชื่อว่า  สูตร  ในสุตตนิบาต   พึงทราบว่า คาถา.   สูตร

๘๒ สูตร   ที่ประกอบด้วยคาถาสำเร็จด้วยญาณ   เกิดร่วมด้วยโสมนัสเวทนา

พึงทราบว่าอุทาน.  สูตร  ๑๑๐  สูตร  ที่เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า  วุตฺต  เหต

ภควตา  พึงทราบว่า   อิติวุตตกะ.   ชาดก  ๕๕๐  เรื่อง   มีอปัณณกชาดก

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 108

เป็นต้น  พึงทราบว่า   ชาดก.   พระสูตร   อันประกอบด้วยเรื่องที่ไม่เคยมี

มามีขึ้น น่าอัศจรรย์ทั้งหมด  ที่เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ธรรมอันไม่เคยมีมามีขึ้น  น่าอัศจรรย์  ๔  อย่าง  เหล่านี้   มีในพระอานนท์

ดังนี้   พึงทราบว่า  อัพภูตธรรม.  พระสูตรที่ถูกถาม  ไค้ญาณและปีติ  แม้

ทั้งหมด  มีจูฬเวทัลลสูตร   มหาเวทัลลสูตร  สัมมาทิฏฐิสูตร   สักกปัญห-

สูตร    สังขารภาชนียสูตร    และมหาปุณณมสูตร    เป็นต้น   พึงทราบว่า

เวทัลละ.   พระพุทธพจน์มี  ๙  อย่าง  ด้วยอำนาจแห่งองค์   นับอย่างนี้แล

พระพุทธพจน์มี  ๘๔,๐๐๐ ด้วยอำนาจแห่งธรรมขันธ์ นับอย่างไร ?

จริงอยู่   พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้    มี  ๘๔,๐๐๐  ประเภท  ด้วยอำนาจแห่ง

ธรรมขันธ์  ที่ท่านพระอานนท์   แสดงไว้แล้วอย่างนี้ว่า

ธรรมเหล่าใด     ที่ขึ้นปากขึ้นใจข้าพเจ้า     ข้าพเจ้า

เรียนธรรมเหล่านั้นจากพระพุทธเจ้า  ๘๒,๐๐๐  พระ

ธรรมขันธ์   เรียนจากภิกษุ  ๒,๐๐๐  พระธรรมขันธ์

รวม    ๘๔,๐๐๐   พระธรรมขันธ์.

ในธรรมขันธ์  ๘๔,๐๐๐  นั้น  พระสูตรที่มีหัวข้อเรื่องเดียวนับเป็น

ธรรมขันธ์ ๑. พระสูตรใดมีหัวข้อเรื่องหลายเรื่องรวมกัน   ในพระสูตรนั้น

นับธรรมขันธ์ตามจำนวนหัวข้อเรื่อง.

ในคาถาประพันธ์  คำถามปัญหาเรื่อง  ๑  นับเป็นธรรมขันธ์  ๑

คำวิสัชนาปัญหาเรื่อง  ๑  นับเป็นธรรมขันธ์ ๑.   ในพระอภิธรรม การแจก

ติกะและทุกะแต่ละอย่าง ๆ    และการแจกจิตตวาระแต่ละอย่าง ๆ   นับเป็น

ธรรมขันธ์ ๑ ๆ.  ในพระวินัย มีวัตถุ  มีมาติกา มีบทภาชนีย์ มีอันตราบัติ

มีอาบัติ  มีอนาบัติ  มีติกเฉทะ  (การกำหนดอาบัติเป็น  ๓  ส่วน)  ในวัตถุ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 109

และมาติกาเป็นต้นเหล่านั้น  ส่วนหนึ่ง ๆ พึงทราบว่า  ธรรมขันธ์หนึ่ง ๆ.

พระพุทธพจน์มี   ๘๔,๐๐๐   ด้วยอำนาจแห่งธรรมขันธ์  นับอย่างนี้แล.

พระพุทธพจน์นี้    โดยไม่แยกประเภท   มีหนึ่ง   คือรส   โดยแยก

ประเภท  มีประเภท ๒ อย่าง   เป็นต้น  คือ เป็นพระธรรมอย่าง ๑ เป็นวินัย

อย่าง ๑ เป็นต้น   อันคณะผู้เชี่ยวชาญ   มี พระมหากัสสป   เป็นประมุข

เมื่อจะสังคายนา   ได้กำหนดประเภทนี้ก่อนแล้ว   จึงสังคายนาว่า    นี้เป็น

ธรรม  นี้เป็นวินัย  นี้เป็นปฐมพุทธพจน์ นี้เป็นมัชฌิมพุทธพจน์  นี้เป็น

ปัจฉิมพุทธพจน์ นี้เป็นวินัยปิฎก  นี้เป็นสุตตันตปิฎก  นี้เป็นอภิธรรมปิฎก

นี้เป็นทีฆนิกาย  นี้เป็นมัชฌิมนิกาย  นี้เป็นสังยุตตนิกาย  นี้เป็นอังคุตตร-

นิกาย  นี้เป็นขุททกนิกาย   นี้เป็นองค์  ๙  มีสุตตะเป็นต้น  นี้เป็นพระธรรม-

ขันธ์   ๘๔,๐๐๐   ด้วยประการฉะนี้.   และใช่ว่า  ท่านจะกำหนดประเภทนี้

เท่านั้นอย่างเดียว    สังคายนาแล้วหาก็ไม่    แต่ท่านยังกำหนดประเภทแห่ง

สังคหะแม้อื่น ๆ ซึ่งมีประการมิใช่น้อย เป็นต้นว่า อุทานสังคหะ วัคคสังคหะ

เปยยาลสังคหะ  และนิปาตสังคหะ   มีเอกนิบาตและทุกนิบาตเป็นต้น  สัง-

ยุตตสังคหะ และปัญญาสสังคหะเป็นต้น  ที่ปรากฏอยู่ในปิฎก ๓ สังคายนา

แล้ว   ใช้เวลา ๗ เดือน   ด้วยประการฉะนี้.

ก็ในอวสานแห่งการสังคายนาพระพุทธพจน์นั้น   แผ่นดินใหญ่นี้ได้

สั่นสะเทือนเลื่อนลั่นหวั่นไหว เป็นอเนกประการทั่วไปจนถึงน้ำรองแผ่นดิน

เป็นประหนึ่งว่าเกิดความปราโมทย์ให้สาธุการว่า     ศาสนาของพระทศพล

นี้     พระมหากัสสปเถระ       ได้ทำให้สามารถมีอายุยืนไปได้ตลอดกาล

ประมาณ ๕,๐๐๐  ปี        และได้ปรากฏมหัศจรรย์ทั้งหลายมิใช่น้อย  ด้วย

ประการฉะนี้.  สังคายนาใดในโลกเรียกกันว่า  ปัญจสตา  เพราะพระอรหันต์

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 110

๕๐๐ องค์  ได้ทำไว้  และเรียกกันว่า  เถริกา    เพราะพระสงฆ์ชั้นพระเถระ

ทั้งนั้นได้ทำไว้  สังคายนานี้ชื่อปฐมมหาสังคายนา ด้วยประการฉะนี้.

อรรถกถาพรหมชาลสูตร

เมื่อปฐมมหาสังคายนานี้กำลังดำเนินไปอยู่  เวลาสังคายนาพระวินัย

จบลง  ท่าน  พระมหากัสสป  เมื่อถามพรหมชาลสูตร   ซึ่งเป็นสูตรแรก

แห่งนิกายแรกในสุตตันตปิฎก       ได้กล่าวคำอย่างนี้ว่า      ท่านอานนท์

พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสพรหมชาลสูตรที่ไหน ดังนี้เป็นต้นจบลง   ท่าน

พระอานนท์     เมื่อจะประกาศสถานที่ทีพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพรหม-

ชาลสูตร     และบุคคลที่พระองค์ตรัสปรารภให้เป็นเหตุนั้นให้ครบกระแส

ความจึงกล่าวคำว่า  เอวมฺเม  สุต  ดังนี้เป็นต้น.   ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าว

ว่า แม้พรหมชาลสูตร  ก็มีคำเป็นนิทานว่า   เอวมฺเม  สุต   ที่ท่านพระอานนท์

กล่าวในคราวปฐมมหาสังคายนา  เป็นเบื้องต้น  ดังนี้.

ในคำเป็นนิทานแห่งพระสูตรนั้น  พึงทราบวินิจฉัย  ดังต่อไปนี้.

แก้อรรถบท  เอว

บทว่า เอว เป็นบทนิบาต.    บทว่า เม เป็นต้น  เป็นบทนาม  ใน

คำว่า  ปฏิปนฺโน โหติ   นี้  บทว่า   ปฏิ   เป็นบทอุปสรรค.  บทว่า  โหติ

เป็นบทอาขยาต.  พึงทราบการจำแนกบทโดยนัยเท่านี้ก่อน.

แต่โดยอรรถ    เอว   ศัพท์  แจกเนื้อความได้หลายอย่าง   เป็นต้นว่า

ความเปรียบเทียบ   ความแนะนำ  ความยกย่อง   ความติเตียน   ความรับคำ

อาการะ  ความชี้แจง   ความห้ามความอื่น.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 111

จริงอย่างนั้น  เอว  ศัพท์นี้   ที่มาในความเปรียบเทียบ  เช่น ในประ-

โยคมีอาทิว่า  เอว   ชาเตน   มจฺเจน  กตฺตพฺพ   กุสล   พหุ  สัตว์เกิด

มาแล้วควรบำเพ็ญกุศลให้มาก   ฉันนั้น.

ที่มาในความแนะนำ    เช่นในประโยคมีอาทิว่า  เอว  เต  อภิกฺกมิ-

ตพฺพ  เอว  ปฏิกฺกมิตพฺพ    เธอพึงก้าวไปอย่างนี้  พึงถอยกลับอย่างนี้.

ที่มาในความยกย่อง   เช่นในประโยคมีอาทิว่า     เอวเมต    ภควา

เอวเมต  สุคต  ข้อนั้นเป็นอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้า  ข้อนั้นเป็นอย่างนี้

พระพระสุคต.

ที่มาในความติเตียน    เช่นในประโยคมีอาทิว่า    เอวเมว    ปนาย

วสลี  ยสฺมึ  วา  ตสิมึ  วา  ตสฺส  มุณฺฑกสฺส  สมณกสฺส  วณฺณ  ภาสติ

ก็หญิงถ่อยนี้   กล่าวสรรเสริญสมณะโล้นนั้น อย่างนี้อย่างนี้  ทุกหนทุกแห่ง.

ที่มาในความรับคำ   เช่นในประโยคมีอาทิว่า   เอว   ภนฺเตติ  โข

เต  ภิกขู   ภคตโต  ปจฺจสฺโสสุ   ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระ

ผู้มีพระภาคเจ้าว่า   อย่างนั้น   พระเจ้าข้า.

ที่มาในอาการะ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  เอว พฺยาโข อห ภนฺเต

ภควตา   ธมฺม  เทสิต  อาชานามิ   ข้าแต่ท่านผู้เจริญ   ข้าพเจ้าย่อมรู้ทั่ว

ถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างนี้จริง.

ที่มาในความชี้แจง   เช่นในประโยคมีอาทิว่า   เอหิ   ตฺว  มาณวภ

เยน  สมโณ  อานนฺโท  เตนุปสงฺกม  อุปสงฺกมิตฺวา  มม  วจเนน  สมณ

อานนฺท  อปฺปาพาธ  อปฺปาตงฺก  ลหุฏฺาน  พล  ผาสุวิหาร  ปุจฺฉ

สุโภ  มาณโว  โตเทยฺยปุตฺโต  ภวนฺต  อานนฺท  อปฺปาพาธ  อปฺปาตงฺก

ลหุฏฺาน  พล  ผาสุวิหาร  ปุจฺฉตีติ  เอวญฺจ  วเทหิ  สาธุ  กิร  ภว

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 112

อานนฺโท  เยน  สุภสฺ  มาณวสฺส  โตเทยฺยปุตฺตสฺส  นิเวสน  เตนุป-

สงฺกมตุ  อนุกมฺป  อุปาทาย  มานี่แนะ  พ่อหนุ่มน้อย  เธอจงเข้าไปหา

พระอานนท์  แล้วเรียนถามพระอานนท์  ถึงความมีอาพาธน้อย  ความมี

โรคน้อย   ความคล่องแคล่ว   ความมีกำลัง   ความอยู่สำราญ   และจงพูด

อย่างนี้ว่า  สุภมาณพโตเทยยบุตร เรียนถามพระอานนท์ผู้เจริญ ถึงความ

มีอาพาธน้อย   ความมีโรคน้อย   ความคล่องแคล่ว   ความมีกำลัง   ความ

อยู่สำราญ     และจงกล่าวอย่างนี้ว่า   ขอประทานโอกาส  ได้ยินว่า   ขอพระ

อานนท์ผู้เจริญ  โปรดอนุเคราะห์เข้าไปยังนิเวศน์ของสุภมาณพโตเทยย-

บุตรเถิด.

ที่มาในอวธารณะ ห้ามความอื่น เช่นในประโยคมีอาทิว่า ต  กึ  มญฺถ

กาลามา  อิเม  ธมฺมา  ฯ เป ฯ เอว  โน  เอตฺถ  โหติ   ดูก่อนชาวกาลามะทั้ง

หลาย  ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน  ?  ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล

หรือกุศล. พวกชนชาวกาลามะต่างกราบทูลว่า  เป็นอกุศล พระเจ้าข้า.  มี

โทษ หรือไม่มีโทษ ?  มีโทษพระเจ้าข้า.  ท่านผู้รู้ติเตียนหรือท่านผู้รู้สรร-

เสริญ ? ท่านผู้รู้ติเตียนพระเจ้าข้า.   ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว   เป็นไป

เพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์  เพื่อทุกข์ หรือหาไม่ หรือท่านทั้งหลายมีความเห็น

อย่างไรในข้อนี้  ?  ธรรมเหล่านี้ ใครสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว  เป็นไปเพื่อสิ่ง

ไม่เป็นประโยชน์  เพื่อทุกข์  ในข้อนี้  ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความเห็นอย่างนี้

พระเจ้าข้า.  เอว  ศัพท์นี้นั้น     ในพระบาลีนี้    พึงเห็นใช้ในอรรถ  คือ

อาการะ  ความชี้แจง   ความห้ามความอื่น.

บรรดาอรรถ ๓ อย่างนั้น  ด้วย  เอว  ศัพท์   ซึ่งมีอาการะ  เป็นอรรถ

ท่านพระอานนท์แสดงเนื้อความนี้ว่า  พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 113

นั้น ละเอียดโดยนัยต่าง ๆ  ตั้งขึ้นด้วยอัธยาศัยมิใช่น้อย    สมบูรณ์ด้วยอรรถ

และพยัญชนะ   มีปาฏิหาริย์ต่าง ๆ ลึกซึ้งโดยธรรม  อรรถ  เทศนา  และ

ปฏิเวธ  มาสู่คลองโสตสมควรแก่ภาษาของตน ๆ ของสัตว์โลกทั้งปวง  ใคร

เล่าที่สามารถเข้าใจได้โดยประการทั้งปวง          แต่ข้าพเจ้าแม้ใช้เรี่ยวแรง

ทั้งหมดให้เกิดความประสงค์ที่จะสดับ  ก็ได้สดับมาอย่างนี้  คือ  แม้ข้าพเจ้า

ก็ได้สดับมาโดยอาการอย่างหนึ่ง.

ด้วย   เอว   ศัพท์  ซึ่งมีนิทัสสนะเป็นอรรถ  ท่านพระอานนท์  เมื่อ

จะเปลื้องตนว่า  ข้าพเจ้ามิใช่พระสยัมภู   พระสูตรนี้ข้าพเจ้ามิได้กระทำให้

แจ้ง    จึงแสดงพระสูตรทั้งสิ้นที่ควรกล่าวในบัดนี้ว่า    เอวมฺเม  สุต  คือ

ข้าพเจ้าเองได้ยินมาอย่างนี้.

ด้วย เอว ศัพท์  ซึ่งมีอวธารณะเป็นอรรถ   ท่านพระอานนท์เมื่อ

จะแสดงพลังด้านความทรงจำของตนอันควรแก่ภาวะที่พระผู้มีพระภาค-

เจ้าทรงสรรเสริญไว้  อย่างนี้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  อานนท์นี้    เป็นเลิศ

กว่าภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของเรา   ซึ่งเป็นพหูสูต   มีคติ  มีสติ  มีธิติ

(ความทรงจำ) เป็นอุปฐาก ดังนี้  และที่ท่านธรรมเสนาบดีพระสารีบุตร

เถระสรรเสริญไว้   อย่างนี้ว่า   ท่านพระอานนท์  เป็นผู้ฉลาดในอรรถ

ฉลาดในธรรม  ฉลาดในพยัญชนะ  ฉลาดในนิรุตติ   ฉลาดในคำเบื้องต้น

และคำเบื้องปลาย  ดังนี้    ย่อมให้เกิดความประสงค์ที่จะสดับแก่สัตว์โลกทั้ง

หลาย  โดยกล่าวว่าข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้   และที่สดับนั้นก็ไม่ขาดไม่เกิน

ทั้งอรรถทั้งพยัญชนะ  คืออย่างนี้เท่านั้น  ไม่พึงเห็นเป็นอย่างอื่น.

แก้อรรถบท  เม

เม  ศัพท์  เห็นใช้ในเนื้อความ   ๓  อย่าง.  จริงอย่างนั้น  เม  ศัพท์นี้

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 114

มีเนื้อความเท่ากับ    มยา    เช่นในประโยคมีอาทิว่า    คาถาภิคีต  เม

อโภชเนยฺย  โภชนะที่ได้มาด้วยการขับกล่อม  เราไม่ควรบริโภค.

มีเนื้อความเท่ากับ   มยฺห เช่นในประโยคมีอาทิว่า  สาธุ  เม  ภนฺเต

ภควา   สงฺขิตฺเตน   ธมฺม  เทเสตุ    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ขอประทาน

พระวโรกาส   ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระ-

องค์เถิด.

มีเนื้อความเท่ากับ   มม  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  ธมฺมทายาทา  เม

ภิกฺขเว  ภวถ  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของ

เรา.

แต่ในพระสูตรนี้   เม  ศัพท์   ควรใช้ในอรรถ  ๒  อย่าง  คือ  มยา

สุต   ข้าพเจ้าได้สดับมา  และ  มม  สุต   การสดับของข้าพเจ้า.

แก้อรรถบทว่า  สุต

สุต   ศัพท์นี้    มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค    จำแนกเนื้อความได้

หลายอย่าง เช่นเนื้อความว่าไป ว่าปรากฏ ว่ากำหนัด ว่าสั่งสม ว่าขวนขวาย

ว่าสัททารมณ์ที่รู้ด้วยโสต  และว่ารู้ตามโสตทวาร  เป็นต้น.

จริงอย่างนั้น  สุต  ศัพท์นี้    มีเนื้อความว่าไป    เช่นในประโยคมี

อาทิว่า  เสนาย  ปสุโต   เสนาเคลื่อนไป   มีเนื้อความว่าเดินทัพ.

มีเนื้อความว่าปรากฏ     เช่นในประโยคมีอาทิว่า      สุตธมฺมสฺส

ปสฺสโต   ผู้มีธรรมอันปรากฏแล้ว    ผู้เห็นอยู่   มีเนื้อความว่า   ผู้มีธรรม

ปรากฏแล้ว.

มีเนื้อความว่ากำหนัด    เช่นในประโยคมีอาทิว่า       อวสฺสุตา

อวสฺสุตสฺส      ภิกษุณีมีความกำหนัดยินดีการที่ชายผู้มีความกำหนัดมาลูบ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 115

คลำจับต้องกาย  มีเนื้อความว่า   ภิกษุณีมีจิตชุ่มด้วยราคะ   ยินดีการที่ชาย

ผู้มีจิตชุ่มด้วยราคะมาจับต้องกาย.

มีเนื้อความว่าสั่งสม    เช่นในประโยคมีอาทิว่า  ตุเมฺหหิ  ปุฺ

ปสุต  อนปฺปก   บุญเป็นอันมาก  ท่านทั้งหลายได้สั่งสมแล้ว  มีเนื้อความว่า

เข้าไปสั่งสมแล้ว.

มีเนื้อความว่าขวนขวาย  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  เย  ฌานปสุตา

ธีรา  ปราชญ์ทั้งหลายเหล่าใดผู้ขวนขวายในฌาน  มีเนื้อความว่า  ประกอบ

เนือง ๆ ในฌาน.

มีเนื้อความว่า    สัททารมณ์ที่รู้ด้วยโสด     เช่นในประโยคมีอาทิว่า

ทิฏฺิ  สุต  มุต  รูปารมณ์ที่จักษุเห็น   สัททารมณ์ที่โสดฟัง   และอารมณ์

ทั้งหลายที่ทราบ  มีเนื้อความว่า  สัททารมณ์ที่รู้ด้วยโสต.

มีเนื้อควานว่า   รู้ตามโสตทวาร   เช่นในประโยคมีอาทิว่า   สุตธโร

สุตสนฺนิจฺจโย    ทรงสุตะ  สั่งสมสุตะ   มีเนื้อความว่า  ทรงธรรม  ที่รู้ตาม

โสดทวาร.

แต่ในพระสูตรนี้   สุต  ศัพท์นี้   มีเนื้อความว่า   จำหรือความจำตาม

โสตทวาร.

ก็  เม  ศัพท์  เมื่อมีเนื้อความเท่ากับ   มยา  ย่อมประกอบความได้ว่า

ข้าพเจ้าได้สดับมา   คือจำตามโสตทวาร    อย่างนี้    เมื่อมีเนื้อความเท่ากับ

มม    ย่อมประกอบความได้ว่า    การสดับของข้าพเจ้า   คือ   ความจำตาม

โสตทวารของข้าพเจ้า   อย่างนี้.

แก้อรรถ  เอวมฺเม  สุต

บรรดาบททั้ง  ๓  ดังกล่าวมานี้   บทว่า  เอว  แสดงกิจแห่งวิญญาณ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 116

มีโสตวิญญาณเป็นต้น.

บทว่า  เม  แสดงบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยวิญญาณที่กล่าว

แล้ว.

บทว่า สุต  แสดงการรับไว้อย่างไม่ขาดไม่เกิน  และไม่วิปริต  เพราะ

ปฏิเสธภาวะที่ไม่ได้ยิน.

อนึ่ง  บทว่า   เอว ประกาศภาวะที่เป็นไปในอารมณ์ที่ประกอบต่าง ๆ

ตามวิถีวิญญาณที่เป็นไปตามโสตทวารนั้น.

บทว่า   เม   เป็นคำประกาศตน.

บทว่า  สุต  เป็นคำประกาศธรรม.

ก็ในพระบาลีนี้    มีความย่อดังนี้ว่า   ข้าพเจ้ามิได้กระทำสิ่งอื่น   แต่

ได้กระทำสิ่งนี้    คือได้สดับธรรมนี้   ตามวิถีวิญญาณอันเป็นไปในอารมณ์

โดยประการต่าง ๆ.

อนึ่ง   บทว่า  เอว  เป็นคำประกาศข้อควรชี้แจง.

บทว่า เม  เป็นคำประกาศถึงตัวบุคคล.

บทว่า  สุต  เป็นคำประกาศถึงกิจของบุคคล.

อธิบายว่า   ข้าพเจ้าจักชี้แจงพระสูตรใด   พระสูตรนั้น   ข้าพเจ้าได้

สดับ มาอย่างนี้.

อนึ่ง   บทว่า  เอว  ชี้แจงอาการต่าง  ๆ ของจิตสันดาน   ซึ่งเป็นตัว

รับอรรถะและพยัญชนะต่าง ๆ ด้วยเป็นไปโดยอาการต่างกัน.

จริงอยู่    ศัพท์ว่า   เอว   นี้   เป็นอาการบัญญัติ.

ศัพท์ว่า   เม   เป็นคำชี้ถึงผู้ทำ.

ศัพท์ว่า  สุต   เป็นคำชี้ถึงอารมณ์.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 117

ด้วยคำเพียงเท่านี้   ย่อมเป็นอันจิตสันดานที่เป็นไปโดยอาการต่างกัน

กระทำการตกลงรับอารมณ์   ของผู้ทำที่มีความพร้อมเพรียงด้วยจิตสันดาน

นั้น.

อีกประการหนึ่ง   ศัพท์ว่า   เอว  เป็นคำชี้กิจของบุคคล.

ศัพท์ว่า  สุต  เป็นคำชี้ถึงกิจของวิญญาณ

ศัพท์ว่า  เม  เป็นคำถึงบุคคลผู้ประกอบกิจทั้งสอง.

ก็ในพระบาลีนี้  มีความย่อดังนี้ว่า    ข้าพเจ้า    คือบุคคลผู้ประกอบ

ด้วยโสตวิญญาณ     ได้สดับมาด้วยโวหารว่า     สวนกิจที่ได้มาด้วยอำนาจ

วิญญาณ.

บรรดาศัพท์ทั้ง  ๓ นั้น ศัพท์ว่า  เอว   และศัพท์ว่า  เม  เป็นอวิชชมาน-

บัญญัติ  ด้วยอำนาจสัจฉิกัตถปรมัตถ์  เพราะในพระบาลีนี้   ข้อที่ควรจะได้

ชี้แจงว่า   เอว  ก็ดี  ว่า เม   ก็ดี นั้น  ว่าโดยปรมัตถ์  จะมีอยู่อย่างไร.

บทว่า สุต  เป็นวิชชมานบัญญัติ   เพราะอารมณ์ที่ได้ทางโสต   ใน

บทนี้นั้น  ว่าโดยปรมัตถ์มีอยู่.

อนึ่ง   บทว่า  เอว  และ  เม  เป็นอุปาทาบัญญัติ    เพราะมุ่งกล่าว

อารมณ์นั้น ๆ.

บทว่า  สุต   เป็นอุปนิธาบัญญัติ   เพราะกล่าวอ้างถึงอารมณ์มีอารมณ์

ที่เห็นแล้วเป็นต้น.

ก็ในพระบาลีนี้  ด้วยคำว่า  เอว  ท่านพระอานนท์แสดงความไม่

หลง.  เพราะคนหลงย่อมไม่สามารถแทงตลอดโดยประการต่าง ๆ ได้.

ด้วยคำว่า  สุต  ท่านพระอานนท์แสดงความไม่ลืมถ้อยคำที่ได้สดับ

มา  เพราะผู้ที่ลืมถ้อยคำที่ไค้สดับมานั้น   ย่อมไม่รู้ชัดว่า    ข้าพเจ้าได้สดับ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 118

มาโดยกาลพิเศษ.

ด้วยอาการอย่างนี้   ท่านพระอานนท์นี้   ย่อมมีความสำเร็จทางปัญญา

ด้วยความไม่หลง   และย่อมมีความสำเร็จทางสติ   ด้วยความไม่ลืม.

ในความสำเร็จ  ๒  ประการนั้น    สติอันมีปัญญานำ    สามารถห้าม

(ความอื่น)   โดยพยัญชนะ   ปัญญาอันมีสตินำ    สามารถแทงตลอดโดย

อรรถ.    โดยที่มีความสามารถทั้ง  ๒  ประการนั้น   ย่อมสำเร็จภาวะที่ท่าน

พระอานนท์จะได้นามว่า      ขุนคลังแห่งพระธรรม      เพราะสามารถจะ

อนุรักษ์คลังพระธรรม  ซึ่งสมบูรณ์ด้วยอรรถะและพยัญชนะ.

อีกนัยหนึ่ง

ด้วยคำว่า  เอว  ท่านพระอานนท์แสดงโยนิโสมนสิการ    เพราะผู้ที่

ไม่มีโยน โสมนสิการ  ไม่แทงตลอดโดยประการต่าง ๆ

ด้วยคำว่า  สุต  ท่านพระอานนท์แสดงความไม่ฟุ้งซ่าน   เพราะผู้ที่

มีจิตฟุ้งซ่านฟังไม่ได้.

จริงอย่างนั้น   บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน   แม้เขาจะพูดด้วยความสมบูรณ์

ทุกอย่าง   ก็ยังพูดว่า   ข้าพเจ้าไม่ได้ยิน   ขอจงพูดซ้ำ.

ก็ในคุณ  ๒ ข้อนี้   ท่านพระอานนท์ทำอัตตสัมมาปณิธิและปุพเพ-

กตปุญญตาให้สำเร็จได้    ด้วยโยนิโสมนสิการ    เพราะผู้มิได้ตั้งตนไว้ชอบ

หรือมิได้กระทำความดีไว้ก่อน  จะไม่มีโยนิโสมนสิการ  ท่านพระอานนท์

ทำการฟังพระสัทธรรมและการพึ่งสัตบุรุษให้สำเร็จได้  ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน

เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่าน  ไม่สามารถจะฟังได้   และผู้ไม่พึ่งสัตบุรุษ  ก็ไม่มีการ

สดับฟัง.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 119

อีกนัยหนึ่ง   เพราะข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วว่า  บทว่า  เอว  แสดงไข

อาการต่าง ๆ ของจิตสันดาน ซึ่งเป็นตัวรับอรรถะและพยัญชนะต่าง ๆ ด้วย

เป็นไปโดยอาการต่างกัน     และอาการอันเจริญอย่างนี้นั้น     ย่อมไม่มีแก่

บุคคลผู้มีได้ตั้งตนไว้ชอบ   หรือมิได้กระทำความดีไว้ก่อน ฉะนั้น ด้วยคำ

ว่า  เอว นี้  ท่านพระอานนท์แสดงสมบัติคือจักร ๒  ข้อ เบื้องปลายของตน

ด้วยอาการอันเจริญนี้.     ด้วยคำว่า  สุต ท่านพระอานนท์แสดงสมบัติคือ

จักรธรรม  ๒  ข้อเบื้องต้นของตน   ด้วยการประกอบการฟัง.    เพราะผู้ที่

อยู่ในถิ่นฐานอันมิใช่เป็นปฏิรูปเทศก็ดี     ผู้ที่เว้นการพึ่งสัตบุรุษก็ดี    ย่อม

ไม่มีการฟัง   ด้วยประการฉะนี้ .     ความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย   ย่อมเป็นอัน

สำเร็จแก่ท่าน   เพราะความสำเร็จแห่งจักรธรรม  ๒  ข้อเบื้องปลาย   ความ

บริสุทธิ์แห่งความเพียร   ย่อมเป็นอันสำเร็จ   เพราะความสำเร็จแห่งจักร ๒

ข้อเบื้องต้น      และด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยนั้น    ย่อมเป็นอันสำเร็จ

ความฉลาดในปฏิเวธ  ด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร  ย่อมเป็นอันสำเร็จ

ความฉลาดในปริยัติ.  ด้วยประการฉะนี้   ถ้อยคำของท่านพระอานนท์ผู้มี

ความเพียรและอัธยาศัย  บริสุทธิ์  สมบูรณ์  ด้วยปริยัติและปฏิเวธ  ย่อมควร

ที่จะเป็นคำเริ่มแรกแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าเหมือน

ความขึ้นไปแห่งอรุณ        เป็นเบื้องต้นของดวงอาทิตย์ที่กำลังอุทัยอยู่

และเหมือนโยนิโสมนสิการ  เป็นเบื้องต้นแห่งกุศลกรรมฉะนั้น   เหตุดังนั้น

ท่านพระอานนท์    เมื่อจะดังคำเป็นนิทานในฐานะอันควร    จึงกล่าวคำ

เป็นต้นว่า   เอวมฺเม   สุต  ดังนี้.

อีกนัยหนึ่ง   ด้วยคำแสดงการแทงตลอดมีประการต่าง ๆ ว่า เอว นี้

ท่านพระอานนท์แสดงถึงสภาพแห่งสมบัติ  คือ  อัตถปฏิสัมภิทา     และ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 120

ปฏิภาณปฏิสัมภิทาของตน.       ด้วยคำแสดงถึงการแทงตลอดประเภทแห่ง

ธรรมที่ควรสดับว่า  สุต  นี้   ท่านพระอานนท์แสดงถึงสภาพแห่งสมบัติ

คือ  ธัมมปฏิสัมภิทา  และนิรุตติปฏิสัมภิทา.

อนึ่ง  ท่านพระอานนท์     เมื่อกล่าวคำอันแสดงโยนิโสมนสิการว่า

เอว  นี้   ย่อมแสดงว่า   ธรรมเหล่านี้  ข้าพเจ้าเพ่งด้วยใจ   แทงตลอดดีแล้ว

ด้วยทิฏฐิ.    เมื่อกล่าวคำอันแสดงการประกอบด้วยการสดับว่า สุต  นี้   ย่อม

แสดงว่า   ธรรมเป็นอันมาก    ข้าพเจ้าได้สดับแล้ว    ทรงจำไว้แล้ว   คล่อง

ปาก.   เมื่อแสดงความบริบูรณ์แห่งอรรถและพยัญชนะ   แม้ด้วยคำทั้งสอง

นั้น    ย่อมให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการฟัง    เพราะว่าผู้ไม่สดับธรรม    ที่

บริบูรณ์ด้วยอรรถะและพยัญชนะ  โดยเอื้อเฟื้อ  ย่อมเหินห่างจากประโยชน์

เกื้อกูลอันใหญ่  เพราะเหตุดังนี้นั้น  กุลบุตรควรจะให้เกิดความเอื้อเฟื้อฟัง

ธรรมนี้โดยเคารพแล.

อนึ่ง  ด้วยคำทั้งหมดว่า   เอวมฺเม  สุต  นี้   ท่านพระอานนท์มิได้

ตั้งธรรมที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว  เพื่อตน  ย่อมล่วงพ้นภูมิอสัตบุรุษ

เมื่อปฏิญาณความเป็นสาวก  ย่อมก้าวลงสู่ภูมิสัตบุรุษ

อนึ่ง  ย่อมยังจิตให้ออกพ้นจากอสัทธรรม   ย่อมยังจิตให้ดำรงอยู่ใน

พระสัทธรรม  เมื่อแสดงว่า  ก็พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์

นั้นเท่านั้น       ข้าพเจ้าได้สดับมาโดยสิ้นเชิงทีเดียว     ชื่อว่าย่อมเปลื้องตน

ย่อมแสดงอ้างพระบรมศาสดา     ทำพระดำรัสของพระชินเจ้าให้แนบแน่น

ประดิษฐานแบบแผนพระธรรมไว้.

อีกอย่างหนึ่ง  ท่านพระอานนท์  เมื่อไม่ปฏิญาณว่าธรรมอันตนให้

เกิดขึ้นว่า   ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้    เปิดเผยการสดับให้เบื้องต้น   ย่อม

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 121

ยังความไม่ศรัทธาให้พินาศ     ย่อมยังความถึงพร้อมแห่งศรัทธาในธรรมนี้

ให้เกิดขึ้นแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงว่า         พระดำรัสนี้ข้าพเจ้าได้รับมา

เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้แกล้วกล้าด้วยเวสารัชญาณทั้งสี่  ผู้

ทรงกำลังสิบ   ผู้ดำรงอยู่ในฐานะอันองอาจ  ผู้บันลือสีหนาท  ผู้สูงสุดกว่า

สัตว์ทั้งปวง   ผู้เป็นใหญ่ในธรรม    ผู้เป็นธรรมราชา   ผู้เป็นธรรมาธิบดี

ผู้มีธรรมเป็นประทีป   ผู้มีธรรมเป็นสรณะ  ผู้ยังจักรอันประเสริฐ   คือพระ

สัทธรรมให้หมุนไป ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น  ในพระดำรัส

นี้     ใคร ๆ ไม่ควรทำความสงสัยหรือเคลือบแคลงในอรรถหรือธรรม

ในบทหรือพยัญชนะ    เพราะฉะนั้น    พระอานนท์ย่อมยังความเป็นผู้ไม่มี

ศรัทธาให้พินาศ     ยังสัทธาสัมปทาให้เกิดขึ้นในธรรมนี้      แก่เทวดาและ

มนุษย์ทั้งปวง    ด้วยประการฉะนี้     ด้วยเหตุดังนี้นั้น    ท่านจึงกล่าวคาถา

ประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

พระอานนทเถระผู้เป็นสาวกของพระโคดมกล่าว

อย่างนี้ว่า     ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้   ย่อมยังความ

ไม่ศรัทธาให้พินาศ  ย่อมยังศรัทธาในพระศาสนา

ให้เจริญ   ดังนี้.

แก้อรรถบท  เอก  สมย

บทว่า   เอก   แสดงการกำหนดนับ.

บทว่า   สมย   แสดงสมัยที่กำหนด.

สองบทว่า   เอก  สมย   แสดงสมัยที่ไม่แน่นอน.

สมย  ศัพท์  ในบทว่า  สมย  นั้น

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 122

ปรากฏในความว่าพร้อมเพรียง  ขณะ   กาล  ประชุม

เหตุ   ลัทธิ  ได้เฉพาะ  ละ และ   แทงตลอด.

จริงอย่างนั้น   สมย  ศัพท์นั้น  มีเนื้อความว่า  พร้อมเพรียง   เช่น

ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ว่า  อปฺเปวนาม   เสฺวปิ   อุปสงฺกเมยฺยาม  กาล

จ   สมย   จ   อุปาทาย   ชื่อแม้ไฉน   เราทั้งหลายกำหนดกาลและความ

พร้อมเพรียงแล้ว   พึงเข้าไปหาแม้ในวันพรุ่งนี้.

มีเนื้อความว่า ขณะ เช่นในประโยคมีอาทิว่า  เอโก  จ  โข ภิกฺขเว

ขโณ   จ   สมโย   จ   พฺรหฺมจริยวาสาย   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   โอกาส

และขณะเพื่อการอยู่พรหมจรรย์อย่างเดียวเท่านั้นแล.

มีเนื้อความว่า กาล เช่นในประโยคมีอาทิว่า  อุณฺหสมโย  ปริฬาห-

สมโย  กาลร้อน  กาลกระวนกระวาย

มีเนื้อความว่า  ประชุม     เช่นในประโยคมีอาทิว่า    มหาสมโย

ปวนสฺมึ  การประชุมใหญ่  ในป่าใหญ่.

มีเนื้อความว่า  เหตุ   เช่นในประโยคมีอาทิว่า   สมโยปิ  โข  เต

ภทฺทาลิ  อปฺปฏิวิทฺโธ  อโหสิ  ภควา  โข  สาวตฺถิย  วิหรติ  ภควาปิ

ม  ชานิสฺสติ  ภทฺทาลิ  นาม  ภิกฺขุ  สตฺถุ  สาสเน  สิกฺขาย  น

ปริปูริการีติ  อยปิ  โข  เต  ภทฺทาลิ  สมโย  อปฺปฏิวิทฺโธ  อโหสิ.

ดูก่อนภัททาลิ   แม้เหตุนี้แล    เป็นเหตุอันเธอไม่แทงตลอดแล้วว่า   พระ

ผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ใกล้นครสาวัตถี       แม้พระองค์จักทราบเราว่า

ภิกษุชื่อภัททาลิ     เป็นผู้ไม่กระทำให้บริบูรณ์ในสิกขาในศาสนาของพระ

ศาสดา   ดังนี้    ดูก่อนภัททาลิ    เหตุแม้นี้แล    ไค้เป็นเหตุอันเธอไม่แทง

ตลอดแล้ว.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 123

มีเนื้อความว่า   ลัทธิ    เช่นในประโยคมีอาทิว่า   เตน   โข   ปน

สมเยน  อุคฺคหมาโน  ปริพฺพาชโก  สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต  สมยปฺ-

ปวาทเก  ติณฺฑุกาจิเร  เอกสาลเก  มลฺลิกาย  อาราเม  ปฏิวสติ.

ก็โดยสมัยนั้นแล  ปริพาชกชื่อว่าอุคคหมาน  บุตรของนางสมณมุณฑิกา

อยู่อาศัยในอารามของพระนางมัลลิกา  ซึ่งมีศาลาหลังเดียว  มีต้นมะพลับ

เรียงรายอยู่รอบ   เป็นสถานที่สอนลัทธิ.

มีเนื้อความว่า   ได้เฉพาะ   เช่นในประโยคมีอาทิว่า

ทิฏฺเ  ธมฺเม  จ  โย  อตฺโถ   โย  จตฺโถ  สมฺปรายิโก

อตฺถาภิสมยา  ธีโร   ปณฺฑิโตติ  ปวุจฺจติ.

ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องทรงจำ     เราเรียกว่าบัณฑิต

เพราะการได้เฉพาะ     ซึ่งประโยชน์ทั้งภพนี้    และ

ภพหน้า.

มีเนื้อความว่า ละ   เช่นในประโยคมีอาทิว่า  สมฺมา  มานาภิสมยา

อนฺตมกาสิ  ทุกฺขสฺส     ได้ทำที่สุดแห่งทุกข์   เพราะละมานะโดยชอบ.

มีเนื้อความว่า   แทงตลอด  เช่นในประโยคมีอาทิว่า   ทุกฺขสฺส

ปีฬพฏฺโ  สขตฏฺโ  สนฺตาปฏฺโ  วิปริณามฏฺโ  อภิสมยฏโ

บีบคั้น   ปรุงแต่ง   เร่าร้อน   แปรปรวน  แทงตลอด.

สำหรับในพระสุตตันตปิฎกนี้   สมย   ศัพท์  มีเนื้อความว่า   กาล

เพราะเหตุนั้น   ท่านพระอานนท์จึงแสดงว่า    สมัยหนึ่ง   ในบรรดาสมัย

ทั้งหลาย  อันเป็นประเภทแห่งกาล   เป็นต้นว่า   ปี   ฤดู   เดือน   กึ่งเดือน

กลางคืน   กลางวัน   เช้า   เที่ยง   เย็น   ปฐมยาม   มัชฌิมยาม   ปัจฉิมยาม

และครู่.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 124

ในคำว่า สมัยหนึ่ง นั้น  ในบรรดาสมัยทั้งหลาย  มีปีเป็นต้นเหล่านี้

พระสูตรใด ๆ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสในปี  ในฤดู  ในเดือน  ในปักษ์

ในกาลอันเป็นส่วนกลางคืน      หรือในกาลอันเป็นส่วนกลางวันใด ๆ ทั้ง

หมดนั้น     พระอานนทเถระก็ทราบดี     คือกำหนดไว้อย่างดีด้วยปัญญา

แม้โดยแท้  ถึงอย่างนั้น  เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้ว่า   ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

ในปีโน้น    ฤดูโน้น   เดือนโน้น    ปักษ์โน้น    กาลอันเป็นส่วนแห่งกลาง

คืนโน้น  หรือกาลอันเป็นส่วนกลางวันโน้น  ดังนี้   ใคร ๆ ก็ไม่อาจทรงจำ

ได้หรือแสดงได้   หรือให้ผู้อื่นแสดงได้  โดยง่าย  และเป็นเรื่องที่ต้องกล่าว

มาก  ฉะนั้น   พระอานนทเถระจึงประมวลเนื้อความนั้นไว้ด้วยบทเดียว

ท่านั้น  กล่าวว่าสมัยหนึ่ง  ดังนี้.

อีกอย่างหนึ่ง    ท่านพระอานนท์ย่อมแสดงว่า    สมัยของพระผู้มี-

พระภาคเจ้า    เป็นประองกาลมิใช่น้อยทีเดียว   ที่ปรากฏมากมายใน

หมู่เทวดาและมนุษย์ทั้ง         มีอาทิอย่างนี้    คือ  สมัยเสด็จก้าวลงสู่พระ

ครรภ์  สมัยประสูติ   สมัยทรงสลดพระทัย  สมัยเสด็จออกผนวช  สมัยทรง

บำเพ็ญทุกกรกิริยา  สมัยทรงชนะมาร   สมัยตรัสรู้  สมัยประทับเป็นสุขใน

ทิฏฐธรรม  สมัยตรัสเทศนา  สมัยเสด็จปรินิพพาน  เหล่านี้ใด  ในบรรดา

สมัยเหล่านั้น  สมัยหนึ่ง  คือสมัยตรัสเทศนา.

อนึ่ง  ในบรรดาสมัยแห่งญาณกิจ  และกรุณากิจ  สมัยแห่งกรุณากิจ

นี้ใด   ในบรรดาสมัยทรงบำเพ็ญประโยชน์พระองค์และทรงบำเพ็ญประ

โยชน์ผู้อื่น  สมัยทรงบำเพ็ญประโยชน์ผู้อื่นนี้ใด  ในบรรดาสมัยแห่งกรณียะ

ทั้งสองแก่ผู้ประชุมกัน  สมัยตรัสธรรมีกถานี้ใด  ในบรรดาสมัยแห่งเทศนา

และปฏิบัติ     สมัยแห่งเทศนานี้ใด    ท่านพระอานนท์กล่าวว่า    สมัยหนึ่ง

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 125

ดังนี้   หมายถึงสมัยใดสมัยหนึ่ง   ในบรรดาสมัยทั้งหลายแม้เหล่านั้น.

ถามว่า  ก็เหตุไร  ในพระสูตรนี้ท่านจึงท่านิเทศ  ด้วยทุติยาวิภัตติว่า

เอก   สมย   ไม่กระทำเหมือนอย่างในพระอภิธรรม   ซึ่งท่านได้ทำนิเทศ

ด้วยสัตตมีวิภัตติ  ว่า  ยสฺม  สมเย  กามาวจร  และในสุตตบทอื่น ๆ  จาก

พระอภิธรรมนี้   ก็ทำนิเทศด้วยสัตตมีวิภัตติว่า  ยสฺมึ สมเย  ภิกฺขเว ภิกฺขุ

วิวิจฺเจว   กาเมหิ   ส่วนในพระวินัยท่านท่านิเทศด้วยตติยาวิภัตติว่า   เตน

สมเยน  พุทฺโธ  ภควา ?

ตอบว่า   เพราะในพระอภิธรรมและพระวินัยนั้น   มีอรรถเป็นอย่าง

นั้น ส่วนในพระสูตรนี้มีอรรถเป็นอย่างอื่น. จริงอยู่ บรรดาปิฎกทั้ง ๓ นั้น

ในพระอภิธรรมและในสุตตบทอื่นจากพระอภิธรรมนี้       ย่อมสำเร็จอรรถ

แห่งอธิกรณะและอรรถแห่งการกำหนดภาวะด้วยภาวะ.    ก็อธิกรณะ    คือ

สมัยที่มีกาลเป็นอรรถและมีประชุมเป็นอรรถ    และภาวะแห่งธรรมมีผัสสะ

เป็นต้น ท่านกำหนดด้วยภาวะแห่งสมัย  กล่าวคือ ขณะ  ความพร้อมเพรียง

และเหตุ   แห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้น   ที่ตรัสไว้ในพระอภิธรรมและสุตตบท

อื่นนั้น ๆ   เพราะฉะนั้น   เพื่อส่องอรรถนั้น    ท่านจึงทำนิเทศด้วยสัตตมี

วิภัตติในพระอภิธรรมและในสุตตบทอื่นนั้น.  ส่วนในพระวินัย  ย่อมสำเร็จ

อรรถแห่งเหตุและอรรถแห่งกรณะ.  จริงอยู่  สมัยแห่งการทรงบัญญัติสิกขา

บทนั้นใด  แม้พระสาวกมีพระสารีบุตรเป็นต้น  ก็ยังรู้ยาก  โดยสมัยนั้นอัน

เป็นเหตุและเป็นกรณะ        พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงบัญญัติสิกขาบท

ทั้งหลาย  และทรงพิจารณาถึงเหตุแห่งการทรงบัญญัติสิกขาบท  ได้ประทับ

อยู่ในที่นั้น   ๆ เพราะฉะนั้น เพื่อส่องความข้อนั้น  ท่านจึงทำนิเทศด้วยตติยา

วิภัตติในพระวินัยนั้น.     ส่วนในพระสูตรนี้      และพระสูตรอื่นที่มีกำเนิด

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 126

อย่างนี้   ย่อมสำเร็จอรรถแห่งอัจจันตสังโยคะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงแสดงพระสูตรนี้   หรือพระสูตรอื่น  ตลอดสมัยใด  เสด็จประทับอยู่ด้วย

ธรรมเป็นเครื่องอยู่คือกรุณา   ตลอดสมัยนั้นทีเดียว.   เพราะฉะนั้น  เพื่อ

ส่องความข้อนั้น   ท่านจึงทำนิเทศด้วยทุติยาวิภัตติในพระสูตรนี้ .    เพราะ

เหตุนั้น  ท่านจึงกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

ท่านพิจารณาอรรถนั้น ๆ   กล่าวสมยศัพท์ในปิฎก

อื่นด้วยสัตตมีวิภัตติและด้วยตติยาวิภัตติ    แต่ใน

พระสุตตันตปิฎกนี้  กล่าวสมยศัพท์นั้น  ด้วยทุติยา-

วิภัตติ.

แต่พระโบราณาจารย์ทั้งหลาย อธิบายว่า สมยศัพท์นี้ต่างกันแต่เพียง

โวหาร ว่า  ตสฺมึ  สมเย หรือว่า เตน สมเยน หรือว่า ต สมย  เท่านั้น

ทุกปิฎกมีเนื้อความเป็นสัตตมีวิภัตติอย่างเดียว  เพราะฉะนั้น  ถึงท่านกล่าว

ว่า  เอก   สมย   ก็พึงทราบเนื้อความว่า เอกสฺมึ  สมเย  ในสมัยหนึ่ง

แก้อรรถบท  ภควา

บทว่า   ภควา   แปลว่า  ครู.  จริงอยู่   บัณฑิตทั้งหลาย   เรียกครูว่า

ภควาในโลก.   และพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ก็ทรงเป็นครูของสรรพสัตว์ทั้ง

หลาย  เพราะทรงเป็นผู้ประเสริฐที่สุดโดยคุณทั้งปวง  ฉะนั้น  พึงทราบว่า

ทรงเป็นภควา   แม้พระโบราณาจารย์ทั้งหลายก็ได้กล่าวไว้ว่า

คำว่า    ภควา    เป็นคำประเสริฐสุด    คำว่า   ภควา

เป็นคำสูงสุด     เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรง

ควรแก่ความเคารพโดยฐานเป็นครู   ฉะนั้น  จึงทรง

พระนามว่า   ภควา.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 127

อีกอย่างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีโชค       ทรงหักกิเลส

ทรงประกอบด้วยภคธรรม      ทรงจำแนกแจกธรรม

ทรงคบธรรม    และทรงคายกิเลสเป็นเครื่องไปใน

ภพทั้งหลายได้แล้ว    เหตุนั้น   จึงทรงพระนามว่า

ภควา.

บทว่า   ภควา  นี้   มีเนื้อความที่ควรทราบโดยพิสดาร  ด้วยสามารถ

แห่งคาถานี้   และเนื้อความนั้น  ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในนิเทศแห่งพุทธา-

นุสสติ  ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

แก้อรรถบท  เอวมฺเม  สุต  เอก  สมย  ภควา

ก็ด้วยลำดับแห่งคำเพียงเท่านี้     ในบรรดาคำเหล่านี้    ด้วยคำว่า

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้      ท่านพระอานนท์     เมื่อแสดงธรรมตามที่ได้

สดับมา    ชื่อว่าย่อมกระทำพระธรรมกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ประ-

จักษ์.   ด้วยคำนั้น   ท่านย่อมยังประชาชนผู้กระวนกระวายเพราะไม่ได้เห็น

พระศาสดาให้เบาใจว่า   ปาพจน์คือ   พระธรรมวินัยนี้   มีพระศาสดาล่วง

ไปแล้ว  หามิได้  พระธรรมกายนี้เป็นพระศาสดาของท่านทั้งหลาย  ดังนี้.

ด้วยคำว่า  สมัยหนึ่ง   พระผู้มีพระภาคเจ้า   ดังนี้   ท่านพระอานนท์เมื่อ

แสดงว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าได้มีอยู่ในสมัยนั้น  ชื่อว่า  ย่อมประกาศการ

เสด็จปรินิพพานแห่งพระรูปกาย.   ด้วยคำนั้น   ท่านพระอานนท์   ย่อมยัง

ประชาชนผู้มัวเมาในชีวิตให้สลด    และยังอุตสาหะในพระสัทธรรมให้เกิด

แก่ประชาชนนั้นว่า  แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น  ผู้มีพระวรกาย

เสมอด้วยกายเพชร     ทรงไว้ซึ่งกำลังสิบ    ทรงแสดงอริยธรรมชื่ออย่างนี้

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 128

ยังเสด็จปรินิพพาน       คนอื่นใครเล่าจะพึงยังความหวังในชีวิต. ให้เกิดได้.

อนึ่ง  ท่านพระอานนท์  เมื่อกล่าวว่า อย่างนี้   ชื่อว่าย่อมแสดงซึ่งเทศนา

สมบัติ   เมื่อกล่าวว่า  ข้าพเจ้าได้สดับมา  ชื่อว่าย่อมแสดงสาวกสมมติ  เมื่อ

กล่าวว่า   สมัยหนึ่ง   ชื่อว่าย่อมแสดงกาลสมบัติ    เมื่อกล่าวว่า   พระผู้มี

พระภาคเจ้า   ชื่อว่าย่อมแสดงเทสกสมบัติ.

แก้อรรถคำ  อนฺตรา  จ  ราชคห  อนฺตรา  จ  นาลนฺท

อนฺตรา  ศัพท์ในคำว่า  อนฺตรา  จ  ราชคห  อนฺตรา

จ  นาลนฺท

เป็นไปในเนื้อความว่า  เหตุ  ขณะ  จิต   ท่ามกลาง  และระหว่าง  เป็นต้น

อนฺตราศัพท์เป็นไปในเนื้อความว่า  เหตุ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า

ตทนนฺตร  โก  ชาเนยฺย  อญฺตฺร  ตถาคตา  ใครจะพึงรู้เหตุนั้น  นอก

จากพระตถาคต  และว่า  ชนา  สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ  มญฺจ  ตญฺจ  กิมนฺตร

ชนทั้งหลายมาประชุมปรึกษาเหตุอะไรกะข้าพเจ้าและกะท่าน.

ในเนื้อความว่า  ขณะ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า   อทฺทส  ม  ภนฺเต

อนุตรา  อิตฺถี  วิชฺชนฺตริกาย  ภาชน  โธวนฺตี    ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

หญิงคนหนึ่งล้างภาชนะ  ฟ้าแลบ  ได้เห็นข้าพระองค์.

ในเนื้อความว่า  จิต  เช่นในประโยคมีอาทิว่า   ยสฺสนฺตรโต  น

สนฺติ  โกปา   ความกำเริบไม่มีในจิตของบุคคลใด.

ในเนื้อความว่า    ท่ามกลาง    เช่นในประโยคมีอาทิว่า    อนฺตรา

โวสานมาปาทิ   ถึงที่สุดในท่ามกลาง.

ในเนื้อความว่า  ระหว่าง  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  อปิจาย  ตโปทา

ทฺวินฺน  มหานิรยาน  อนฺตริกายาคจฺฉนฺติ   อีกอย่างหนึ่ง   บ่อน้ำร้อน

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 129

ชื่อตโปทานี้   มาในระหว่างมหานรกทั้งสอง.

อนฺตร  ศัพท์นี้นั้น  ในที่นี้เป็นไปในเนื้อความว่า  ระหว่าง.  เพราะ

ฉะนั้น    ในที่นี้พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า    ในระหว่างแห่งกรุงราชคฤห์

และนาลันทา.   แต่เพราะท่านประกอบด้วย   อนฺตรศัพท์  ท่านจึงทำเป็น

ทุติยาวิภัตติ.    ก็ในฐานะเช่นนี้     นักอักษรศาสตร์ทั้งหลาย  ใช้  อนฺตรา

ศัพท์เดียวเท่านั้น  อย่างนี้ว่า  อนฺตรา  คามญฺจ  นทิญฺจ  ยาติ ไประหว่าง

บ้านและแม่น้ำ.    อนฺตราศัพท์นั้น    ควรใช้ในบทที่สองด้วย   เมื่อไม่ใช้

ย่อมไม่เป็นทุติยาวิภัตติ.    แต่ในที่นี้ท่านใช้ไว้แล้ว   จึงกล่าวไว้อย่างนี้แล.

แก้อรรถบท  อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน  โหติ  เป็นต้น

บทว่า  อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน โหติ  ความว่า  ทรงดำเนินสู่ทาง

ไกล   อธิบายว่า  ทางยาว.   จริงอยู่  แม้กึ่งโยชน์ก็ชื่อว่า  ทางไกล  โดยพระ

บาลีในวิภังค์แห่งสมัยเดินทางไกลมีอาทิว่า    พึงบริโภคด้วยคิดว่า    เราจัก

เดินทางกึ่งโยชน์.   ก็จากกรุงราชคฤห์ถึงเมืองนาลันทา   ประมาณโยชน์

หนึ่ง.

บทว่า ใหญ่  ในคำว่า กับด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่  ความว่า  ใหญ่ทั้ง

โดยคุณทั้งโดยจำนวน.   จริงอยู่  ภิกษุสงฆ์นั้น  ชื่อว่าใหญ่โดยคุณ  เพราะ

ประกอบด้วยคุณธรรม  มีความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้น   ชื่อว่า

ใหญ่โดยจำนวน  เพราะมีจำนวนถึงห้าร้อย.  หมู่แห่งภิกษุทั้งหลาย  ชื่อว่า

ภิกษุสงฆ์ ด้วยภิกษุสงฆ์นั้น อธิบายว่า  ด้วยหมู่สมณะ  กล่าวคือเป็นพวก

ที่มีความเสมอกันด้วยทิฏฐิและศีล.  บทว่า  กับ   คือโดยความเป็นอันเดียว

กัน.

บทว่า   ภิกษุประมาณห้าร้อย   มีวิเคราะห์ว่า   ประมาณของภิกษุ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 130

เหล่านั้น ห้า เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงชื่อว่า  มีประมาณห้า. ประมาณ

ท่านเรียกว่า  มัตตะ.   เพราะฉะนั้น   เมื่อกล่าวว่าผู้รู้จักประมาณในโภชนะ

ก็มีความว่า  รู้จักประมาณ  คือ  รู้จักขนาดในการบริโภค  ฉันใด  แม้ใน

บทว่า  มีประมาณห้า นี้  ก็พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ประมาณห้า คือ ขนาดห้า

ของภิกษุจำนวนร้อยเหล่านั้น.     ร้อยของภิกษุทั้งหลาย    ชื่อว่าร้อยหนึ่ง.

ด้วยภิกษุประมาณห้าร้อยเหล่านั้น.

บทว่า  สุปปิยะ  ในคำว่า   แม้สุปปิยปริพาชกแล    เป็นชื่อของ

ปริพาชกนั้น.  ปิอักษร  มีเนื้อความประมวลบุคคล  เพราะเป็นเพื่อนเดิน

ทาง.    โขอักษรเป็นคำต่อบท    ท่านกล่าวด้วยอำนาจเป็นความสละสลวย

แห่งพยัญชนะ.   คำว่า   ปริพาชก    ได้แก่ปริพาชกนุ่งผ้า    เป็นศิษย์ของ

สญชัย.   อธิบายว่า   พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดำเนินทางไกลนั้นในกาล

ใด   แม้สุปปิยปริพาชกก็ได้เดินทางในกาลนั้น. ก็  โหติ  ศัพท์ในพระบาลี

นี้มีเนื้อความเป็นอดีตกาล.

ในคำว่า  กับด้วยพรหมทัตมาณพผู้เป็นศิษย์  นี้  มีวินิจฉัยดังนี้

ชื่อว่า   อันเตวาสี   เพราะอรรถว่า   อยู่ภายใน.   อธิบายว่า

เที่ยวไปในที่ใกล้  ท่องเที่ยวไปในสำนัก  ได้แก่เป็นศิษย์.

คำว่า       พรหมทัต       เป็นชื่อของศิษย์นั้น.

คำว่า   มาณพ   ท่านเรียกสัตว์บ้าง  โจรบ้าง    ชาย-

หนุ่มบ้าง.

จริงอยู่   สัตว์   เรียกว่า   มาณพ   เช่นในประโยค

มีอาทิว่า    มาณพเหล่าใดถูกเทวทูตเตือนแล้ว    ยัง

ประมาทอยู่   มาณพเหล่านั้น   เป็นพระผู้เข้าถึงหมู่

ที่เลว    ย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 131

โจร   เรียกว่า   มาณพ   เช่นในประโยคมีอาทิว่า   สมาคมกับพวก

มาณพผู้กระทำกรรมบ้าง  ไม่ได้กระทำกรรมบ้าง.

ชายหนุ่ม   เรียกว่า   มาณพ   เช่นในประโยคมีอาทิว่า   อัมพัฏฐ-

มาณพ  มัณฑัพยมาณพ.   แม้ในพระบาลีนี้   ก็มีเนื้อความอย่างนี้เหมือน

กัน.

อธิบายว่า  กับด้วยพรหมทัตศิษย์หนุ่ม.

บทว่า  ตตฺร  แปลว่า  ในทางไกลนั้น  หรือในคน  ๒  คนนั้น.

บทว่า  สุท เป็นเพียงนิบาต.

ปริยาย  ศัพท์ ในบทว่า โดยอเนกปริยาย  เป็นไปในอรรถว่า วาระ

เทศนา   และเหตุ   เท่านั้น.

ปริยาย   ศัพท์  เป็นไปในอรรถว่า  วาระ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า

กสฺส  นุ  โข  อานนฺท  อชฺช  ปริยาโย  ภิกฺขุนิโย  โอวทิตุ  ดูก่อน

อานนท์  วันนี้เป็นวาระของใครที่จะให้โอวาทภิกษุณีทั้งหลาย.

เป็นไปในอรรถว่าเทศนา   เช่นในประโยคมีอาทิว่า   มธุปิณฺฑิกา-

ปริยาโยติ  น  ธาเรหิ   ท่านจงทรงจำธรรมนั้นว่าเป็นมธุปิณฑิกเทศนา.

เป็นไปในอรรถว่าเหตุ   เช่นในประโยคมีอาทิว่า  อิมินาปิ  โข  เต

ราชญฺ  ปริยาเยน  เอว  โหตุ   ดูก่อนท่านเจ้าเมือง   โดยเหตุแม้นี้ของ

ท่าน  จึงต้องเป็นอย่างนั้น.

แม้ในพระบาลีนี้  ปริยาย  ศัพท์ นี้นั้น  ย่อมเป็นไปในอรรถว่าเหตุ

ฉะนั้น  เนื้อความในพระบาลีนี้ดังนี้ว่า  โดยเหตุมากอย่าง  อธิบายว่า  โดย

เหตุเป็นอันมาก.

บทว่า  สุปปิยปริพาชกกล่าวโทษพระพุทธเจ้า   ความว่า  กล่าวติ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 132

คือกล่าวโทษ   กล่าวตำหนิ    พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า    ผู้เว้นจากโทษ

อันไม่ควรสรรเสริญ  ผู้แม้ประกอบด้วยคุณที่ควรสรรเสริญหาประมาณมิได้

อย่างนั้น ๆ โดยกล่าวเหตุอันไม่สมควรนั้น ๆ นั่นแหละว่า  เป็นเหตุอย่างนี้

ว่า พระสมณโคดมเป็นคนไม่มีรส  เพราะเหตุที่พระสมณโคดมไม่มีการกระ

ทำสามีจิกรรมมีการกราบไหว้เป็นต้น   อันควรกระทำในผู้ใหญ่โดยชาติใน

โลก ที่เรียกว่าสามัคคีรส  พระสมณโคดมเป็นคนไม่มีโภคะ พระสมณโคดม

เป็นคนกล่าวการไม่กระทำ        พระสมณโคดมเป็นคนกล่าวความขาดสูญ

พระสมณโคดมเป็นคนเกลียดชัง  พระสมณโคดมเป็นคนเจ้าระเบียบ   พระ

สมณโคดมเป็นคนตบะจัด   พระสมณโคดมเป็นคนไม่ผุดเกิด   พระสมณ.

โคดมไม่มีธรรมอันยิ่งของมนุษย์   ซึ่งเป็นญาณและทัศนะอันวิเศษที่ควรแก่

พระอริยเจ้า   พระสมณโคดมแสดงธรรมที่ตรึกเอง    ที่ตรองเอง    ที่รู้เอง

พระสมณโคดมไม่ใช่สัพพัญญู   ไม่ใช่โลกวิทู   ไม่ใช่คนยอดเยี่ยม   ไม่ใช่

อัครบุคคล  ดังนี้   และกล่าวเหตุอันไม่ควรนั้น ๆ นั่นแหละ    ว่าเป็นเหตุ

กล่าวโทษแม้พระธรรม   เหมือนอย่างกล่าวโทษพระพุทธเจ้า  โดยประการ

นั้น ๆ ว่า  ธรรมของพระสมณโคดมกล่าวไว้ชั่ว   รู้ได้ยาก   ไม่เป็นธรรม

ที่นำออกจากทุกข์   ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ    และกล่าวเหตุอันไม่สมควร

ไม่ว่าอย่างใดอย่างหนึ่ง  นั่นเอง ว่าเป็นเหตุ กล่าวโทษแม้พระสงฆ์ เหมือน

อย่างพระธรรม  โดยประการนั้น ๆ ว่า พระสงฆ์สาวกของพระสมณโคดม

ปฏิบัติผิด  ปฏิบัติคดโกง  ปฏิบัติปฏิปทาทีขัด  ปฏิปทาที่แย้ง  ปฏิปทาอัน

ไม่เป็นธรรมสมควรแก่ธรรม   ดังนี้ โดยอเนกปริยาย.

ฝ่ายพรหมทัตมาณพศิษย์ของสุปปิยปริพาชกนั้น   ผุดคิดขึ้นโดย

อุบายอันแยบคายอย่างนี้ว่า      อาจารย์ของพวกเราแตะต้องสิ่งที่ไม่ควรแตะ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 133

ต้อง    เหยียบสิ่งที่ไม่ควรเหยียบ    อาจารย์ของพวกเรานี้นั้นกล่าวติพระ

รัตนตรัย    ซึ่งควรสรรเสริญเท่านั้น    จักถึงความพินาศย่อยยับเหมือนคน

กลืนไฟ    เหมือนคนเอามือลูบคมดาบ     เหมือนคนเอากำปั้นทำลายภูเขา

สิเนรุ   เหมือนคนเล่นอยู่แถวซี่ฟันเลื่อย   และเหมือนคนเอามือจับช้างซับ

มันที่ดุร้าย    ก็เมื่ออาจารย์เหยียบคูถ   หรือไฟ   หรือหนาม   หรืองูเห่าก็ดี

ขึ้นทับหลาวก็ดี   เคี้ยวกินยาพิษอันร้ายแรงก็ดี   กลืนน้ำกรดก็ดี   ตกเหวลึก

ก็ดี     ไม่ใช่ศิษย์จะต้องทำตามนั้นไปเสียทุกอย่าง     ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายมี

กรรมเป็นของตน  ย่อมไปสู่คติตามควรแก่กรรมของตนแน่นอน  มิใช่บิดา

จะไปด้วยกรรมของบุตร  มิใช่บุตร  จะไปด้วยกรรมของบิดา  มิใช่มารดาจะ

ไปด้วยกรรมของบุตร   มิใช่บุตรจะไปด้วยกรรมของมารดา   มิใช่พี่ชายจะ

ไปด้วยกรรมของน้องสาว    มิใช่น้องสาวจะไปด้วยกรรมของพี่ชาย    มิใช่

อาจารย์จะไปด้วยกรรมของศิษย์        มิใช่ศิษย์จะไปด้วยกรรมของอาจารย์

ก็อาจารย์ของเรากล่าวติพระรัตนตรัย     และการด่าพระอริยเจ้าก็มีโทษมาก

จริง ๆ ดังนี้     เมื่อจะย่ำยีวาทะของอาจารย์    อ้างเหตุผลเหมาะควร    เริ่ม

กล่าวสรรเสริญ  พระรัตนตรัยโดยอเนกปริยาย  ทั้งนี้เพราะพรหมทัตมาณพ

เป็นกุลบุตรมีเชื้อชาติบัณฑิต    ด้วยเหตุนั้น    ท่านพระอานนท์จึงกล่าวว่า

ส่วนพรหมทัตมาณพศิษย์ของสุปปิยปริพาชก      กล่าวชมพระพุทธเจ้า

ชมพระธรรม  ชมพระสงฆ์  โดยอเนกปริยาย.

อธิบาย  วณฺณ  ศัพท์

ในศัพท์เหล่านั้น  ศัพท์ว่า  วณฺณ  ในบทว่า วณฺโณ ย่อมปรากฏ

ในความว่า สัณฐาน  ชาติ รูปายตนะ  การณะ ปมาณะ  คุณะ  และปสังสา.

ในบรรดาเนื้อความเหล่านั้น   สัณฐาน   เรียกว่า   วณฺณ   เช่นใน

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 134

ประโยคมีอาทิว่า   มหนฺต  สปฺปราชวณฺณ  อภินิมฺมินิตฺวา  เนรมิตทรวด

ทรงเป็นพญางูตัวใหญ่.

ชาติ   เรียกว่า  วณฺณ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า   พฺราหฺมณาว  เสฏฺโ

วณฺโณ  หีโน  อญฺโ  วณฺโณ  พวกพราหมณ์เท่านั้น  มีชาติประเสริฐ

ชาติอื่นเลว.

รูปายตนะ   เรียกว่า    วณฺณ    เช่นในประโยคมีอาทิว่า  ปรมาย

วณฺณโปกฺขรตาย  สมนฺนาคตา   ประกอบด้วยความงามแห่งรูปายตนะ

อย่างยิ่ง.

เหตุ     เรียกว่า    วณฺณ        เช่นในคาถามีอาทิว่า

น  หรามิ  น ภญฺชามิ   อารา  สึฆามิ  วริช

อถ  เกน  นุ  วณฺเณน    คนฺธตฺเถโนติ  วุจฺจติ

ข้าพเจ้ามิได้ขโมย  ข้าพเจ้ามิได้หัก  ข้าพเจ้า

ดมห่าง ๆ    ซึ่งดอกมัว    เมื่อ  เป็นเช่นนี้  เหตุไรเล่า

ท่านจึงกล่าวว่าขโมยกลิ่น.

ประมาณ  เรียกว่า  วณฺณ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  ตโย  ปตฺตสฺส

วณฺณา  บาตร ๓ ขนาด.

คุณ  เรียกว่า   วณฺณ    เช่นในประโยคมีอาทิว่า  กทา    สญุฬฺหา

ปน  เต   คหปติ   อิเม   สมณสฺส   โคดมสฺส   วณฺณา  ดูก่อนคหบดี

ท่านประมวลคุณของพระสมณโคดมเหล่านี้ ไว้แต่เมื่อไร.

สรรเสริญ  เรียกว่า  วณฺณ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  วณฺณารหสฺส

วณฺณ  ภาสติ  กล่าวสรรเสริญผู้ที่ควรสรรเสริญ.

ในพระบาลีนี้   วณฺณ  หมายถึง  ทั้งคุณ  ทั้งสรรเสริญ .

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 135

ได้ยินว่า  พรหมทัตมาณพนี้     ได้อ้างเหตุที่เป็นจริงนั้น ๆ กล่าว

สรรเสริญประกอบด้วยคุณแห่งพระรัตนตรัย  โดยอเนกปริยาย.

ในข้อนั้น  พึงทราบคุณของพระพุทธเจ้า  โดยนัยมีอาทิว่า แม้เพราะ

เหตุนี้    พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น    เป็นพระอรหันต์    เป็นพระ

สัมมาสัมพุทธเจ้า.

มีอาทิว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า

ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในบุคคลผู้เลิศ.

และมีอาทิว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  บุคคลเอก  ไม่มีผู้เสมอ สมกับ

เป็นผู้ที่ไม่มีผู้เสมอ  เมื่อเกิดขึ้นย่อมเกิดขึ้นในโลก  ดังนี้.

พึงทราบคุณของพระธรรม    โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่า    สฺวากฺขาโต

ภควตา  ธมฺโม  พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วว่า  พระธรรม

ถอนอาลัย    ตัดวัฏฏะ   และว่า   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   ชนเหล่าใดเลื่อมใส

ในอริยมรรคมีองค์  ๘  ชนเหล่านั้น  ชื่อว่าเลื่อมใสในธรรมอันเลิศ.

อนึ่ง  พึงทราบคุณของพระสงฆ์    โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่า    สุปฏิ-

ปนฺโน  ภควโต   สาวกสงฺโฆ  พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า

ปฏิบัติดีแล้ว  และว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระสงฆ์

ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในพระสงฆ์ผู้เลิศ  ดังนี้ .

ก็พระธรรมกถึก   ผู้สามารถ   พึงประมวลนวังคสัตถุศาสน์ในนิกาย

ทั้ง  ๕  เข้าสู่พระธรรมขันธ์  ๘๔,๐๐๐  ประกาศคุณของพระรัตนตรัยมีพระ

พุทธเจ้าเป็นต้น.    พรหมทัตมาณพเมื่อประกาศคุณของพระพุทธเจ้าเป็น

ต้นในฐานะนี้   ใคร ๆ ก็ไม่อาจจะกล่าวว่าเป็นพระธรรมกถึกแล่นไปผิดท่า.

แลพึงทราบกำลังความสามารถของพระธรรมกถึกในฐานะเช่นนี้.      ส่วน

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 136

พรหมทัตมาณพกล่าวสรรเสริญพระรัตนตรัย       โดยกำลังความสามารถ

ของตน  ซึ่งเพิ่มพูนขึ้นด้วยเพียงข่าวที่ฟังมาเป็นต้น

คำว่า  อิติห  เต  อุโภ  อาจริยนฺเตวาสี   ความว่า  ด้วยประการ

ฉะนี้   อาจารย์และศิษย์ทั้งสองนั้น.  บทว่า  อญฺมญฺสฺส   ตัดบทเป็น

อญฺโ  อญฺสฺส  ความว่า  คนหนึ่งเป็นข้าศึกแก่อีกคนหนึ่ง.

บทว่า  อุชุวิปจฺจนิกวาทา  ความว่า   มีวาทะเป็นข้าศึกหลายอย่าง

โดยตรงทีเดียว   มิได้หลีกเลี่ยงกันแม้แต่น้อย   อธิบายว่า   มีวาทะผิดแผก

กันหลายวาระทีเดียว ด้วยว่า เมื่ออาจารย์กล่าวติพระรัตนตรัย  ศิษย์กล่าวชม

คือคนหนึ่งกล่าวติ  อีกคนหนึ่งกล่าวชม  โดยทำนองนี้แล.   อาจารย์กล่าวติ

พระรัตนตรัยบ่อย ๆ อย่างนี้  เหมือนตอกลิ่มไม้เนื้ออ่อนลงบนแผ่นไม้เนื้อ

แข็ง.    ฝ่ายศิษย์กล่าวชมพระรัตนตรัยบ่อย ๆ เหมือนเอาลิ่มที่ทำด้วยทอง

เงิน   และแก้วมณี   ป้องกันลิ่มนั้น.    ด้วยเหตุนั้น  ท่านพระอานนท์จึง

กล่าวว่า   ต่างมีถ้อยคำเป็นข้าศึกโดยตรง    ดังนี้.

คำว่า  ภควนฺต  ปิฏฺิโต  ปิฏฺิโต  อนพนฺธา  โหนฺติ  ภิกฺขุสงฺฆญฺจ

ความว่า   เป็นผู้ติดตามไปข้างหลัง ๆ ยังมองเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าและ

ภิกษุสงฆ์  โดยการติดตามอิริยาบถ  อธิบายว่า  ยังแลเห็นศีรษะตามไป.

ถามว่า   เพราะเหตุไร   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จเดินทางไกล ?

เพราะเหตุไร   สุปปิยปริพาชกจึงติดตามไป ?   และเพราะเหตุไร   เขาจึง

กล่าวติเตียนพระรัตนตรัย.

ตอบว่า  เริ่มแรก   พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่  ณ  มหาวิหาร

แห่งหนึ่งในบรรดามหาวิหาร  ๑    แห่ง     ที่เรียงรายอยู่รอบกรุงราชคฤห์

ในกาลนั้น    เวลาเช้าตรู่    ทรงปฏิบัติพระพุทธสรีระ    ถึงเวลาภิกษาจาร

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 137

มีภิกษุสงฆ์แวดล้อมเสด็จเที่ยวบิณฑบาต  ในกรุงราชคฤห์  วันนั้น     พระ

องค์ทรงทำให้ภิกษุสงฆ์หาบิณฑบาตได้ง่าย        ในเวลาภายหลังอาหาร

เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว   ให้ภิกษุสงฆ์รับบาตรและจีวร  มีพระพุทธ-

ดำรัสว่า   จักไปเมืองนาลันทา   เสด็จออกจากกรุงราชคฤห์   เสด็จดำเนิน

ทางไกลนั้น.

ในกาลนั้น    แม้สุปปิยปริพาชกก็อยู่ในอารามปริพาชกแห่งหนึ่งที่

เรียงรายอยู่  รอบกรุงราชคฤห์  มีปริพาชกแวดล้อมเที่ยวภิกษาจารในกรุง

ราชคฤห์  วันนั้น แม้สุปปิยปริพาชกก็กระทำให้บริษัทปริพาชกหาภิกษา

ได้ง่าย    บริโภคอาหารเช้าแล้ว   ให้พวกปริพาชกรับบริขารแห่งปริพาชก

กล่าวว่า   จักไปเมืองนาลันทา   เหมือนกัน   ไม่ทราบเลยว่าพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าเสด็จไปทางนั้น    ชื่อว่าติดตามไป    ถ้าทราบก็จะไม่ติดตามไป.

สุปปิยปริพาชกนั้นไม่ทราบเลย  เมื่อเดินไป  ชะเง้อคอขึ้นดู  จึงเห็นพระ

ผู้มีพระภาคเจ้างามด้วยพระพุทธสิริปานประหนึ่งยอดภูเขาทองเดินได้ที่

แวดวงด้วยผ้ากัมพลแดง.

ได้ยินว่า  ในสมัยนั้น  พระฉัพพรรณรังสีแผ่ซ่านออกจากพระสรีระ

ของพระทศพล   วนเวียนรอบเนื้อที่ประมาณแปดสิบศอก.   บริเวณป่านั้น

ย่อมเป็นดังเกลื่อนกล่นไปด้วยช่อรัตนะ    พวงรัตนะ    และผงรัตนะ   ดั่ง

แผ่นทองที่วิจิตรด้วยรัตนะอันแผ่ออก       ดั่งประพรมด้วยน้ำทองสีแดงก่ำ

ดั่งเกลื่อนกล่นด้วยกลุ่มดาวร่วง   ดั่งฝุ่นชาดที่คลุ้งขึ้นด้วยแรงพายุ   และดั่ง

แวบวาบปลาบแปลบด้วยแสงรัศมีแห่งสายรุ้งสายฟ้า          และหมู่ดาราก็

ปานกัน.

ก็และพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้ารุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 138

แปดสิบ   ดั่งสระที่มีดอกบัวหลวง   และบัวขาบแย้ม   ดั่งต้นปาริฉัตตกออก

ดอกบานสะพรั่งไปทั้งต้น     ดั่งจะเย้ยพื้นทิฆัมพร     ซึ่งประหนึ่งแย้มด้วย

พยับดาราด้วยพระสิริ  อนึ่ง มาลัย  คือพระลักษณะอันประเสริฐสามสิบสอง

ประการของพระองค์  ที่งามวิลาศด้วยวงด้วยพระรัศมีประมาณวาหนึ่ง ก็ปาน

ดั่งเอาพระสิริมาข่มเสียซึ่งพระสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิสามสิบสองพระองค์

เทวราชสามสิบสองพระองค์และมหาพรหมสามสิบสองพระองค์    ที่วางไว้

ตั้งไว้ตามลำดับแห่งพวงมาลัยคือพระจันทร์สามสิบสองดวง    พวงมาลัยคือ

พระอาทิตย์สามสิบสองดวงที่ร้อยแล้ว.

ก็และภิกษุทั้งหลายที่ยืนล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น   ทั้ง

หมดล้วนแต่เป็นผู้มักน้อย   สันโดษ   สงัด   ไม่คลุกคลีกัน   ตักเตือนกัน

ติเตียนบาป  ว่ากล่าวกัน  ผู้เต็มใจทำตาม  ทนคำสั่งสอน  ประกอบด้วยศีล

ประกอบด้วยสมาธิ  ปัญญา  วิมุตติ   และ   วิมุตติญาณทัสสนะ.   ในท่าม

กลางภิกษุเหล่านั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเปรียบดั่งเสาทอง        ล้อมด้วย

กำแพงคือผ้ากัมพลแดง     ดั่งเรือทองที่อยู่กลางดงปทุมแดง     ดั่งกองอัคคี

ที่วงด้วยไพที่แก้วประพาฬ    ดั่งพระจันทร์เพ็ญอันล้อมด้วยหมู่ดาว    ย่อม

เจริญตาแม้แห่งฝูงมฤคชาติและปักษีทั้งหลาย     จะป่วยกล่าวไปไยถึงเทวดา

และมนุษย์เล่า.

ก็ในวันนั้นแล  โดยมากพระอสีติมหาเถระต่างก็ทรงผ้าบังสุกุลมีสีดัง

เมฆเฉวียงบ่าข้างหนึ่งถือไม้เท้า    ราวกะว่าช้างตระกูลคันธวงศ์ที่ได้รับการ

ฝึกหัดเป็นอย่างดี    ปราศจากโทษแล้ว    คายโทษแล้ว     ทำลายกิเลสแล้ว

สางเครื่องรุงรังแล้ว    ตัดเครื่องผูกพันแล้ว    พากันห้อมล้อมพระผู้มีพระ

ภาคเจ้า    พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น    พระองค์เองทรงปราศจากราคะแล้ว

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 139

แวดล้อมด้วยไปด้วยภิกษุผู้ปราศจากราคะแล้ว    พระองค์เองทรงปราศจาก

โทสะแล้ว     แวดล้อมไปด้วยภิกษุผู้ปราศจากโทสะแล้ว    พระองค์เองทรง

ปราศจากตัณหาแล้ว     แวดล้อมไปด้วยภิกษุผู้ปราศจากตัณหาแล้ว     พระ

องค์เองทรงไม่มีกิเลส   แวดล้อมไปด้วยภิกษุผู้ไม่มีกิเลส   พระองค์เองเป็น

ผู้ตรัสรู้แล้ว      แวดล้อมไปด้วยพระสาวกผู้รู้ตามเสด็จทั้งหลาย    ราวกะว่า

ไกรสรราชสีหแวดล้อมไปด้วยมฤคชาติ     ราวกะว่าดอกกัณณิการ์แวดล้อม

ด้วยเกสร    ราวกว่าพญาช้างฉัททันต์แวดล้อมด้วยช้างแปดพันเชือก    ราว

กะว่าพญาหงส์ชื่อธตรฐแวดล้อมด้วยหงส์เก้าหมื่น     ราวกะว่าพระเจ้าจักร-

พรรดิแวดล้อมด้วยเสนางคนิกร    ราวกว่าท้าวสักกเทวราชแวดล้อมด้วย

หมู่เทวดา     ราวกะว่าท้าวหาริตมหาพรหมแวดล้อมด้วยหมู่พรหม      ได้

เสด็จดำเนินไปทางนั้น    ด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้    เป็นอจินไตย

ที่ใคร  ๆ ไม่ควรคิดซึ่งบังเกิดด้วยผลบุญที่ทรงสั่งสมมาตลอดกาลประมาณ

มิได้  ดังดวงจันทร์ที่โคจรตลอดพื้นทิฆัมพรฉะนั้น.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 140

สุปปิยปริพาชกพบพระผู้มีพระภาคเจ้า

ครั้งนั้น    ปริพาชกครั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปด้วย

พุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้      และเห็นภิกษุทั้งหลายมีจักษุทอดลง     มี

อินทรีย์สงบ    มีใจสงบ   กำลังถวายนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดั่ง

ดวงจันทร์เพ็ญที่ลอยเด่นอยู่บนนภากาศ   ฉะนั้น   อย่างนี้แล้ว   ได้เหลียวดู

บริษัทของตน.   บริษัทของปริพาชกนั้น   มากไปด้วยหาบบริขารมิใช่น้อย

มีตั่งเล็ก ๆ  สามง่าม   บาตรดินมีสีดังแววหางนกยูง     กะทอและคนโทน้ำ

เป็นต้น   ซึ่งห้อยอยู่ที่ไม้คานหาบมาพะรุงพะรัง   ทั้งปากกล้า   กล่าววาจา

หาประโยชน์มิได้  มีอาทิอย่างนี้ว่า   มือของคนโน้นงาม   เท้าของคนโน้น

งาม    มีวาจาเพ้อเจ้อ    ไม่น่าดู    ไม่น่าเลื่อมใส.    ครั้นเห็นดังนั้นเขาเกิด

วิปฏิสาร.    ในกาลบัดนี้   ควรที่เขาจะกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า.

แต่เพราะเหตุที่ปริพาชกนี้ริษยาพระผู้มีพระภาคเจ้า     แม้ตลอดกาลเป็น

นิจ    เพราะความเสื่อมแห่งลาภสักการะ   และความเสื่อมพรรคพวก   ด้วย

ว่าลาภสักการะย่อมบังเกิดแก่อัญเดียรถีย์ทั้งหลาย     ตลอดเวลาที่พระพุทธ-

เจ้าทั้งหลายยังมิได้เสด็จอุบัติในโลก     แต่จำเดิมแต่พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติ

ขึ้น    อัญเดียรถีย์ทั้งหลายก็พากันเสื่อมลาภสักการะ    ถึงความเป็นผู้ไร้สง่า

ราศี  ดั่งหิ่งห้อยเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นฉะนั้น.

ก็ในเวลาที่อุปติสสะและโกลิตะบวชในสำนักของสัญชัยนั้น  พวก

ปริพาชกได้มีบริษัทมาก     แต่เมื่ออุปติสสะและไกลิตะหลีกไป    บริษัท

ของพวกเขาแม้นั้นก็พากันแตกไป.      ด้วยเหตุ ๒ ประการดังกล่าวมานี้

พึงทราบว่าสุปปิยปริพาชกนี้เมื่อคายความริษยานั้นออกมา     กล่าวติพระ

รัตนตรัยทีเดียว   เพราะริษยาพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่เป็นนิจ

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 141

คำว่า  อถโข  ภควา  อมฺพลฏฺิกาย  ราชาคารเก  เอกรตฺติวาส

อุปคญฺฉิ  สทฺธึ  ภิกฺขุสงฺเฆน   ความว่า    ในครั้งนั้นแลพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าเสด็จไปด้วยพุทธลีลานั้น   ถึงประตูพระราชอุทยานอัมพลัฏฐิกา

โดยลำดับ  ทอดพระเนตรดูพระอาทิตย์  มีพระพุทธดำริว่า  บัดนี้มิใช่กาล

ที่จะไป    พระอาทิตย์ใกล้อัสดงคต    จึงเสด็จเข้าประทับพักแรมราตรีหนึ่ง

ณ   พระตำหนักหลวง    ในพระราชอุทยานอัมพลัฏฐิกา.

ในพระบาลีนั้น  อุทยานของพระราชา ชื่อว่า อัมพลัฏฐิกา.  ได้ยิน

ว่า ณ ที่ใกล้ประตูแห่งอุทยานั้นมีต้นมะม่วงหนุ่มอยู่  ซึ่งคนทั้งหลายเรียก

ว่า   อัมพลัฏฐิกา   แม้อุทยานก็พลอย ชื่อว่า  อัมพลัฏฐิกา  ด้วย   เพราะอยู่

ใกล้มะม่วงหนุ่มต้นนั้น.    อุทยานนั้นสมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ    มีกำแพง

ล้อมรอบ  มีประตูประกอบไว้อย่างดี   คุ้นครองอย่างดี   ปานดังหีบฉะนั้น.

ในอุทยานนั้นได้สร้างพระตำหนักอันวิจิตรด้วยประดิษฐกรรม   เพื่อเป็นที่

เล่นทรงสำราญพระราชหฤทัย  พระตำหนักนั้น จึงเรียกกันว่า  พระตำหนัก

หลวง.

คำว่า สุปฺปิโยปิ  โข  ความว่า  แม้สุปปิยปริพาชกแลดูพระอาทิตย์

ณ ที่ตรงนั้นแล้ว    ดำริว่า  บัดนี้มิใช่กาลที่จะไป    ปริพาชกทั้งผู้น้อยและ

ผู้ใหญ่มีอยู่มาก   และทางนี้ก็มีอันตรายอยู่มาก   ด้วยโจรบ้าง   ด้วยยักษ์ร้าย

บ้าง   ด้วยสัตว์ร้ายบ้าง   ก็พระสมณโคดมนี้เสด็จเข้าไปยังอุทยาน  ในสถาน

ที่ประทับของพระสมณโคดม    เทวดาย่อมพากันอารักขา    อย่ากระนั้นเลย

แม้เราก็จักเข้าไปพักแรมราตรีหนึ่งในอุทยานนี้แล   พรุ่งนี้จึงค่อยไป   ครั้น

ดำริดังนี้แล้วจึงเข้าไปสู่อุทยานนั้นแล.

ลำดับนั้น ภิกษุสงฆ์แสดงวัตรถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว  กำหนด

สถานที่พักของตน ๆ.       แม้สุปปิยปริพาชกก็ให้วางบริขารของปริพาชก

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 142

ที่ด้านหนึ่งของอุทยาน     แล้วเข้าพักแรมกับบริษัทของตน.      แต่ในพระ

บาลีท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจคำที่ยกขึ้นเป็นประธานอย่างเดียวว่า     กับด้วย

พรหมทัตมาณพผู้เป็นศิษย์ของตน.     ก็ปริพาชกนั้นเข้าพักแรมอยู่อย่างนี้

ได้แลดูพระทศพลในตอนกลางคืน.    และในสมัยนั้นก็ตามประทีปไว้สว่าง

ดุจดาราเดียรดาษโดยรอบ.      พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ตรงกลาง

และภิกษุสงฆ์ก็พากันนั่งล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า.    แม้ภิกษุสักรูปหนึ่งใน

ที่ประชุมนั้น   ก็มิได้มีการคะนองมือ   คะนองเท้า   หรือเสียงไอ   เสียงจาม

เลย.    ด้วยว่าบริษัทนั้นนั่งประชุมกันสงบเงียบราวกะเปลวประทีปในที่อับ

ลม   ด้วยเหตุ ๒ ประการ    คือ  ด้วยการเป็นผู้ศึกษาอบรมแล้ว   และด้วย

ความเคารพในพระศาสดา.   ปริพาชกเห็นคุณสมบัติดังนั้น  จึงแลดูบริษัท

ของตน.  ในที่ประชุมปริพาชกนั้น บางพวกก็นอนยกมือ บางพวกก็นอน

ยกเท้า   บางพวกก็นอนละเมอ   บางพวกก็นอนแลบลิ้น   น้ำลายไหล   กัด

ฟัน    กรนเสียงดังครอก ๆ.     แม้เมื่อควรจะกล่าวสรรเสริญ  พระรัตนตรัย

สุปปิยปริพาชกนั้นก็กล่าวติเตียนอยู่นั่นเองอีก       ด้วยอำนาจความริษยา

ส่วนพรหมทัตมาณพกล่าวสรรเสริญตามนัยที่กล่าวแล้วนั้นแล.    ด้วยเหตุ

นั้น     ท่านพระอานนท์จึงกล่าวว่า     ได้ยินว่า    แม้ในพระราชอุทยาน

อัมพลัฏฐิกานั้น  สุปปิยปริพาชก ดังนี้   ควรกล่าวคำทั้งหมด.  ในพระบาลี

นั้น  บทว่า  ตตฺรปิ  ความว่า  ในอุทยานชื่ออัมพลัฏฐิกาแม้นั้น.

อธิบายคำว่าภิกษุหลายรูปและคำว่าสงฆ์

บทว่า  สมฺพหุลาน   ความว่า  มากรูปด้วยกัน.   ในข้อนั้นตามบรร-

ยายในพระวินัย   ภิกษุ ๓ รูป   เรียกว่าหลายรูป   เกินกว่านั้น  ไป   เรียกว่า

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 143

สงฆ์    แต่ตามบรรยายในพระสูตร    ภิกษุ ๓ รูป    เรียกว่า ๓ รูปนั่นเอง

มากกว่านั้น   เรียกว่าหลายรูป.    ในที่นี้พึงทราบว่าหลายรูป   ตามบรรยาย

ในพระสูตร.

บทว่า  มณฺฑลมาเล  ความว่า  บางแห่งกูฎาคารศาลาที่เขาติดช่อฟ้า

สร้างไว้ด้วยการมุงแบบหงส์  เรียกว่า  มัณฑลมาลก็มี   บางแห่งอุปัฏฐาน-

ศาลาที่เขาติดช่อฟ้าไว้ตัวเดียว    สร้างเสาระเบียงไว้รอบ    เรียกว่ามัณฑล-

มาลก็มี.   แต่ในที่นี้พึงทราบว่า  หอนั่ง  เรียกว่ามัณฑลมาล.

บทว่า  สนฺสิสินฺนาน  นั่งประชุม  ท่านกล่าวเนื่องด้วยการนั่ง.

บทว่า  สนฺนิปติตาน   ประชุม   ท่านกล่าวเนื่องด้วยการรวมกัน.

ถ้อยคำ  อธิบายว่า  กถาธรรม  เรียกว่า  การสนทนา  ในบทว่า   อย

สงฺขิยธมฺโม.

บทว่า   อุทปาทิ   แปลว่า  เกิดขึ้นแล้ว.

ก็ข้อสนทนานั้น  เป็นอย่างไร ?

คือ  คุยกันอย่างนี้ว่า  ผู้มีอายุ  น่าอัศจรรย์  ดังนี้เป็นต้น.

ในพระบาลีนั้น   ที่ว่าน่าอัศจรรย์   เพราะไม่มีอยู่เป็นนิจ   เช่นคน

ตาบอดขึ้นเขา.   นัยแห่งศัพท์ก็เท่านี้.   ส่วนนัยแห่งอรรถกถา  มีดังต่อไปนี้

ข้อว่า  น่าอัศจรรย์   เพราะควรดีดนิ้วมือ    อธิบายว่า    ควรแก่การดีด

นิ้ว.

ข้อว่า   ไม่เคยมี   เพราะไม่เคยมีมามีขึ้น.

ทั้ง ๒ บทนี้เป็นชื่อแห่งความประหลาดใจนั่นเอง.

บทว่า ยาวญฺจิท   ตัดเป็น  ยาว จ  อิท.  ด้วยบทนั้น   ท่านแสดงความ

ที่คำนั้นหาประมาณมิได้.     เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบดีแล้ว.

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 144

ในคำว่า   เตน  ภควตา  ชานตา   ปสฺสตา  ฯ เป ฯ   สุปฏิวิทิตา

นี้   มีความย่อดังต่อไปนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นใด   ได้ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศ

แล้ว   ทรงทำลายกิเลสทั้งปวง  ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ  พระ

ผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น  ทรงทราบอาสยะ  และอนุสยะ  ของเหล่าสัตว์

นั้น ๆ  ทรงเห็นไญยธรรมทั้งปวง   ดุจมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่าพระหัตถ์

อนึ่ง ทรงทราบด้วยพระญาณ   มีปุพเพนิวาสานุสสติญาณ  เป็นต้น   ทรง

เห็นด้วยทิพยจักษุ  ก็หรือทรงทราบด้วยวิชชา  ๓  บ้าง  ด้วยอภิญญา  ๖  บ้าง

ทรงเห็นด้วยพระสมันตจักษุที่ไม่มีอะไรขัดข้องในธรรมทั้งปวง    หรือทรง

ทราบด้วยพระปัญญาอันสามารถรู้ธรรมทั้งปวง       ทรงเห็นรูปอันพ้นวิสัย

จักษุแห่งสัตว์ทั้งปวง   หรือแม้รูปที่อยู่นอกฝา  เป็นต้น   ด้วยพระมังสจักษุ

อันบริสุทธิ์ยิ่ง   หรือทรงทราบด้วยพระปัญญาเครื่องแทงตลอด   อันมีพระ

สมาธิเป็นปทัฏฐานให้สำเร็จประโยชน์เกื้อกูลแก่พระองค์      ทรงเห็นด้วย

พระปัญญาเป็นเครื่องแสดง     อันมีพระกรุณาเป็นปทัฏฐานให้สำเร็จประ-

โยชน์เกื้อกูลแก่ผู้อื่น     ทรงเป็นพระอรหันต์     เพราะทรงกำจัดข้าศึกคือ

กิเลส   และเพราะทรงเป็นผู้ควรแก่สักการะมีปัจจัย  เป็นต้น   ทรงเป็นพระ

สัมมาสัมพุทธะ       เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง

หรือทรงทราบธรรมที่ทำอันตราย   ทรงเห็นธรรมที่นำออกจากทุกข์  ทรง

เป็นพระอรหันต์     เพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลส     และเพราะทรงเป็นผู้

ควรแก่สักการะมีปัจจัยเป็นต้น   ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ  เพราะตรัสรู้

ธรรมทั้งปวงโดยชอบ   และด้วยพระองค์เอง   ทรงได้รับสดุดี   โดยอาการ

ทั้ง ๔   ด้วยอำนาจแห่งเวสารัชญาณ  ๔  ดังพรรณนามาฉะนี้  ทรงทราบดี

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 145

ถึงความที่สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีอธิมุติต่าง ๆ กัน   และมีอัธยาศัยต่าง ๆ กัน

และทรงทราบตลอดด้วยดีเพียงใด.

บัดนี้   เพื่อจะแสดงความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น    ทรง

ทราบดีแล้ว  ท่านจึงกล่าวคำว่า  ก็สุปปิยปริพาชกนี้  ดังนี้เป็นต้น.  มีคำ

อธิบายว่า    ก็ความที่สัตว์ทั้งหลายมีอธิมุติต่างกัน    มีอัธยาศัยต่างกัน    มี

ทิฏฐิต่างกัน  มีความพอใจต่างกัน  มีความชอบใจต่างกัน นี้ใด   อันพระ

ผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบด้วยพระสัพพัญญุตญาณอันเป็นเครื่องรู้ความที่

สัตว์ทั้งหลายมีอธิมุติต่างกัน   ดุจทรงตวงด้วยทะนาน   และดุจทรงชั่งด้วย

ตาชั่ง  โดยพระบาลีอย่างนี้ว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ว่าโดยธาตุ   สัตว์ทั้ง-

หลายย่อมเทียบเคียงกันเข้าได้     คือพวกที่มีอธิมุติเลวก็เทียบเคียงเข้ากันได้

กับพวกที่มีอธิมุติเลว       พวกที่มีอธิมุติดีก็เทียบเคียงเข้ากันได้กับพวกที่มี

อธิมิติดี   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   แม้อดีตกาล   ว่าโดยธาตุ   สัตว์ทั้งหลายก็

เทียบเคียงเข้ากันได้   คือพวกที่มีอธิมุติเลวก็เทียบเคียงเข้ากันได้กับพวกที่มี

อธิมุติเลว  พวกที่มีอธิมุติดีก็เทียบเคียงเข้ากันได้กับพวกที่มีอธิมุติดี  ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย   แม้อนาคตกาล   ว่าโดยธาตุ   สัตว์ทั้งหลายจักเทียบเคียงเข้า

กันได้   คือพวกที่มีอธิมุติเลวก็จักเทียบเคียงเข้ากันได้กับพวกที่มีอธิมุติเลว

พวกที่มีอธิมุติดีก็จักเทียบเคียงเข้ากันได้กับพวกที่มีอธิมุติดี      ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย   แม้ปัจจุบันกาลเดี๋ยวนี้    ว่าโดยธาตุ   สัตว์ทั้งหลายย่อมเทียบเคียง

เข้ากันได้   คือพวกที่มีอธิมุติเลวก็เทียบเคียงเข้ากันได้กับพวกที่มีอธิมุติเลว

พวกที่มีอธิมุติดีก็เทียบเคียงเข้ากันได้กับพวกที่มีอธิมุติดี  ดังนี้        ความที่

สัตว์ทั้งหลายมีอธิมุติต่างกันนั้น           พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบดีแล้ว

เพียงใด  ขึ้นชื่อว่าสัตว์ถึงสองคนมีอัธยาศัยอย่างเดียวกัน  หาได้ยากในโลก

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 146

เมื่อคนหนึ่งต้องการจะเดิน   คนหนึ่งต้องการจะยืน    เมื่อคนหนึ่งต้องการ

จะดื่ม    คนหนึ่งต้องการจะบริโภค    และแม้ในอาจารย์และศิษย์สองคนนี้

สุปปิยปริพาชกนี้   กล่าวติพระพุทธเจ้า   ติพระธรรม  ติพระสงฆ์  โดย

อเนกปริยาย    ส่วนพรหมทัตมาณพผู้เป็นศิษย์ของสุปปิยปริพาชก    คง

กล่าวชมพระพุทธเจ้า     ชมพระธรรม    ชมพระสงฆ์    โดยอเนกปริยาย

อาจารย์และศิษย์ทั้งสองนั้นมีถ้อยคำเป็นข้าศึกแก่กันและกันโดยตรงฉะนี้

เดินตามพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ไปข้างหลัง ๆ ด้วยประการฉะนี้.

ในพระบาลีนั้น    บทว่า  อิติหเม  ตัดบทเป็น  อิติห  อิเม    มีความว่า

เหล่านี้… ด้วยประการฉะนี้.   คำที่เหลือก็นัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.

ในคำว่า  อถโข  ภควา  เตส  ภิกฺขูน  อิม  สงฺขิยธมฺม  วิทิตฺวา

นี้   บทว่า  วิทิตฺวา  ความว่า  ทรงทราบด้วยพระสัพพัญญุตญาณ.

จริงอยู่   ในบาลีประเทศบางแห่ง       พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระ

เนตรเห็นด้วยมังสจักษุ  จึงทรงทราบ  เช่นในประโยคมีอาทิว่า  พระผู้มี-

พระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นไม้ท่อนใหญ่ถูกกระแสน้ำในแม่น้ำคงคา

พัดไป.     ในบาลีประเทศบางแห่งทรงเห็นด้วยทิพยจักษุ     จึงทรงทราบ

เช่นในประโยคมีอาทิว่า      พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นเทวดาเหล่านั้น

นับเป็นพัน ๆ กำลังหวงแหนพื้นที่ทั้งหลายในปาฏลิคาม    ด้วยทิพยจักษุ

อันบริสุทธิ์ล่วงจักษุมนุษย์.  ในบาลีประเทศบางแห่งทรงสดับด้วยพระโสต

ธรรมดาจึงทรงทราบ    เช่นในประโยคมีอาทิว่า    พระผู้มีพระภาคเจ้าได้

ทรงสดับท่านพระอานนท์สนทนาปราศรัยกับสุภัททปริพาชก.     ในบาลี

ประเทศบางแห่ง    ทรงฟังด้วยทิพยโสตแล้วทรงทราบ    เช่นในประโยคมี

อาทิว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงสดับสันธานคหบดี  สนทนาปราศรัย

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 147

กับนิโครธปริพาชกด้วยทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์   ล่วงโสตมนุษย์.    ก็ใน

พระบาลีนี้ทรงเห็นด้วยพระสัพพัญญุตญาณ  จึงได้ทรงทราบ.  ทรงทำอะไร

จึงได้ทรงทราบ ?   ทรงทำกิจในปัจฉิมยาม.

พรรณนาพุทธกิจ  ๕  ประการ

ขึ้นชื่อว่ากิจนี้มี  ๒   อย่าง   คือ  กิจที่มีประโยชน์และกิจที่ไม่มีประ-

โยชน์.   บรรดากิจ ๒ อย่างนั้น   กิจที่ไม่มีประโยชน์   พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงเพิกถอนแล้วด้วยอรหัตตมรรค  ณ   โพธิบัลลังก์. พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงมีกิจแต่ที่มีประโยชน์เท่านั้น.    กิจที่มีประโยชน์ของพระผู้มีพระภาค-

เจ้านั้นมี  ๕   อย่าง  คือ

๑.   กิจในปุเรภัต

๒.  กิจในปัจฉาภัต

๓.  กิจในปุริมยาม

๔.  กิจในมัชฌิมยาม

๕.   กิจในปัจฉิมยาม

ในบรรดากิจ ๕ อย่างนั้น   กิจในปุเรภัตมีดังนี้     ก็พระผู้มีพระ

ภาคเจ้าเสด็จลุกขึ้นแต่เช้าตรู่      ทรงปฏิบัติพระสรีระ     มีบ้วนพระโอฐ

เป็นต้น      เพื่อทรงอนุเคราะห์อุปฐากและเพื่อความสำราญแห่งพระสรีระ

เสร็จแล้วทรงประทับยับยั้งอยู่บนพุทธอาสน์ที่เงียบสงัด   จนถึงเวลาภิกษา-

จาร    ครั้นถึงเวลาภิกษาจาร    ทรงนุ่งสบง    ทรงคาดประคดเอว    ทรง

ครองจีวร   ทรงถือบาตร   บางครั้งเสด็จพระองค์เดียว    บางครั้งแวดล้อม

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 148

ไปด้วยภิกษุสงฆ์    เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังคามหรือนิคม    บางครั้งเสด็จ

เข้าไปตามปกติ    บางครั้งก็เสด็จเข้าไปด้วยปาฏิหาริย์หลายประการ.     คือ

อย่างไร  ?  เมื่อพระบรมโลกนาถเสด็จเข้าไปบิณฑบาต   ลมที่พัดอ่อน ๆ

พัดไปเบื้องหน้าแผ้วพื้นพสุธาให้สะอาดหมดจด   พลาหกก็หลั่งหยาดน้ำลง

ระงับฝุ่นละอองในมรรคา     กางกั้นเป็นเพดานอยู่เบื้องบน    กระแสลมก็

หอบเอาดอกไม้ทั้งหลายมาโรยลงในบรรดา  ภูมิประเทศที่สูงก็ต่ำลง  ที่ต่ำก็

สูงขึ้น   ภาคพื้นก็ราบเรียบสม่ำเสมอในขณะที่ทรงย่างพระยุคลบาท   หรือ

มีปทุมบุปผชาติอันมีสัมผัสนิ่มนวลชวนสบายคอยรองรับพระยุคลบาท   พอ

พระบาทเบื้องขวาประดิษฐานลงภายในธรณีประตู     พระฉัพพรรณรังสีก็

โอภาสแผ่ไพศาล         ซ่านออกจากพระพุทธสรีระพุ่งวนแวบวาบประดับ

ปราสาทราชมณเฑียร  เป็นต้น     ดังแสงเลื่อมพรายแห่งทอง   และดั่งล้อม

ไว้ด้วยผืนผ้าอันวิจิตร  บรรดาสัตว์ทั้งหลาย  มี ช้าง  ม้า  และนก เป็นต้น

ซึ่งอยู่ในสถานที่แห่งตน ๆ  ก็พากันเปล่งสำเนียงอย่างเสนาะ     ทั้งดนตรีที่

ไพเราะ    เช่น  เภรี  และพิณ  เป็นต้น     ก็บรรเลงเสียงเพียงดนตรีสวรรค์

และสรรพาภรณ์แห่งมนุษย์ทั้งหลาย   ก็ปรากฏสวมใส่ร่างกายในทันที  ด้วย

สัญญาณอันนี้     ทำให้คนทั้งหลายทราบได้ว่า    วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้า

เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในย่านนี้       เขาเหล่านั้นต่างก็แต่งตัวนุ่งห่มเรียบร้อย

พากันถือของหอมและดอกไม้  เป็นต้น       ออกจากเรือนเดินไปตามถนน

บูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยของหอมและดอกไม้  เป็นต้น     โดยเคารพ

ถวายบังคมแล้ว    กราบทูลขอสงฆ์ว่า    ข้าแด่พระองค์ผู้เจริญ   ขอพระองค์

โปรดประทานภิกษุแก่พวกข้าพระองค์ ๑๐ รูป  ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ   ขอ

พระองค์โปรดประทานภิกษุแก่พวกข้าพระองค์ ๒๐ รูป     แก่พวกข้าพระ-

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 149

องค์  ๕๐  รูป    แก่พวกข้าพระองค์  ๑๐๐  รูป ดังนี้    แล้วรับบาตรแม้ของ

พระผู้มีพระภาคเจ้า ปูลาดอาสนะน้อมนำถวายบิณฑบาตโดยเคารพ.    พระ

ผู้มีพระภาคเจ้า   ทำภัตกิจเสร็จแล้ว   ทรงตรวจดูจิตสันดานของสัตว์เหล่า

นั้น  ทรงแสดงพระธรรมเทศนาโปรดให้บางพวกตั้งอยู่ในสรณคมน์  บาง

พวกตั้งอยู่ในศีล ๕  บางพวกตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล  สกทาคามิผล  อนาคา-

มิผล  อย่างใดอย่างหนึ่ง  บางพวกบวชแล้วทั้งอยู่ในพระอรหัต  ซึ่งเป็นผล

เลิศ   ทรงอนุเคราะห์มหาชนดังพรรณนามาฉะนั้นแล้ว   ทรงลุกจากอาสนะ

เสด็จไปยังพระวิหาร     ครั้นแล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันบวรซึ่งปูลาด

ไว้ในมัณฑลศาลา  ทรงรอคอยการเสร็จภัตกิจของภิกษุทั้งหลาย  ครั้นภิกษุ

ทั้งหลายเสร็จกิจเรียบร้อยแล้ว   ภิกษุผู้อุปฐากก็กราบทูลพระผู้มีพระภาค-

เจ้าให้ทรงทราบ      ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จเข้าพระคันธกุฎี.

นี้เป็นกิจในปุเรภัตก่อน.

ครั้งนั้นแล    พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงบำเพ็ญกิจในปุเรภัต

เสร็จแล้วอย่างนี้     ประทับนั่ง ณ ศาลาปรนนิบัติใกล้พระคันธกุฎี    ทรง

ล้างพระบาทแล้วประทับยืนบนตั่งรองพระบาท   ประทานโอวาทภิกษุสงฆ์

ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  เธอทั้งหลายจงยังประโยชน์คนและประโยชน์

ท่านให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาทเถิด   และว่า

ทุลฺลภญฺจ  มนุสฺสตฺต  พุทฺธุปฺปาโท  จ  ทุลฺลโภ

ทุลฺลภา  ขณสมฺปตฺติ  สทฺธมฺโม  ปรมทุลฺลภา

ทุลฺลภา  สทฺธาสมฺปตฺติ  ปพฺพชฺช  จ  ทุลฺลภา

ทุลฺลภ  สทฺธมฺมสฺสวน

 

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค เล่ม ๑ ภาค ๑ – หน้าที่ 150

ความเป็นมนุษย์  หาได้ยาก

ความเกิดขึ้นของพระพุทธเจ้า   หาได้ยาก

ความถึงพร้อมด้วยขณะ  หาได้ยาก

พระสัทธรรม  หาได้ยากอย่างยิ่ง

ความถึงพร้อมด้วยศรัทธา    หาได้ยาก

การบวช  หาได้ยาก

การฟังพระสัทธรรม  หาได้ยาก

ณ  ที่นั้น  ภิกษุบางพวกทูลถามกรรมฐานกะพระผู้มีพระภาคเจ้า.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ประทานกรรมฐานที่เหมาะแก่จริงของภิกษุเหล่า

นั้น.   ลำดับนั้น  ภิกษุทั้งปวงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า   แล้วไปยัง

ที่พักกลางคืนและกลางวันของตน ๆ.  บางพวกก็ไปป่า บางพวกก็ไปสู่โคน

ไม้  บางพวกก็ไปยังที่แห่งใดแห่งหนึ่ง  มีภูเขา เป็นต้น   บางพวกก็ไปยังภพ

ของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา  ฯ ล ฯ   บางพวกก็ไปยังภพของเทวดาชั้น

วสวัดดี   ด้วยประการฉะนี้.    ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าพระ

คันธกุฎี   ถ้ามีพระพุทธประสงค์  ก็ทรงมีพระสติสัมปชัญญะ    สำเร็จสีห-

ไสยาครู่หนึ่ง   โดยพระปรัศว์เบื้องขวา   ครั้นมีพระวรกายปลอดโปร่งแล้ว

เสด็จลุกขึ้นตรวจดูโลกในภาคที่สอง.   ณ คาม   หรือนิคมที่พระองค์เสด็จ

เข้าไปอาศัยประทับอยู่   มหาชนพากันถวายทานก่อนอาหาร ครั้นเวลาหลัง

อาหารนุ่งห่มเรียบร้อย    ถือของหอมและดอกไม้  เป็นต้น    มาประชุมกัน

ในพระวิหาร.  ครั้นเมื่อบริษัทพร้อมเพรียงกันแล้ว    พระผู้มีพระภาคเจ้า

เสด็จไปด้วยพระปาฏิหาริย์อันสมควร    ประทับนั่ง    แสดงธรรมที่ควรแก่

กาลสมัย   ณ  บวรพุทธอาสน์ที่บรรจงจัดไว้ ณ ธรรมสภา  ครั้นทรงทราบ

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องที่ต้องการถูกทำเครื่องหมาย *

*

คุณอาจจะใช้ป้ายกำกับและคุณสมบัติHTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Protected by WP Anti Spam